۱۱ هزار و پانصد هکتار از جنگل‌های زاگرس در آتش غفلت‌ها سوخت
محسن عباسی‌فرد گزارشگر پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز؛ جنگل‌های زاگرس با گستردگی در ۱۱ استان کشور با شش میلیون هکتار مساحت، ۴۰ درصد جنگل‌های ایران را تشکیل می‌دهند که حدود ۷۰ درصد تیپ گونه‌های جنگلی زاگرس را بلوط‌ها شامل می‌شوند و سایر گونه‌های درختی این جنگل‌ها افرا، کیکم، بنه، زبان گنجشک، گلابی وحشی، ولیک، ارغوان، انواع بادام و دیگر درختان است. جنگل‌های بلوط منطقه زاگرس از شمال‌غربی ایران آغاز و به جنوب‌غرب ایران می‌رسد.
در دهه‌های اخیر یک ششم مساحت جنگل‌های زاگرس به دلایل گوناگون از بین رفته‌است. بر طبق آمارهای منابع طبیعی استان، ۷۵ فقره آتش‌سوزی در جنگل‌های استان کهگیلویه و بویراحمد در سال ۹۵ رخ داده که در این آتش‌سوزی‌ها ۹۵۰ هکتار از جنگل‌های کهگیلویه وبویراحمد در آتش سوخت.
همچنین در سال ۹۶ نیز تا پایان آذرماه، ۱۱۰ آتش‌سوزی در جنگل‌ها و مراتع این استان رخ داد که در آنها، ۷۰۰ هکتار از جنگل‌های استان در آتش سوخت. در سال ۹۸ نیز ۳۶۴ هکتار از جنگل‌ها و مراتع استان دچار آتش‌سوزی شده است.
جنگل‌های زاگرس همچنان در شعله‌های آتش می‌سوزد
آتش‌سوزی در ارتفاعات منطقه «دشت ممو» در کامفیروز آغاز شده و همچنان در حال پیشروی است؛ منابع طبیعی استان فارس برای مهار آتش، درخواست اعزام بالگرد آب‌پاش کرده است.
هرچند که آتش‌سوزی جنگل‌های منطقه چشمه انجیری شهر خومه‌زار شهرستان ممسنی که از ظهر دیروز آغاز شده است به دلیل سرعت وزش باد و وجود علفزارها همچنان ادامه دارد. نیروهای منابع طبیعی و طبیعت دوستان در تلاش برای مهار آتش و پایش این منطقه هستند.
همچنین یک فروند هلی‌کوپتر اعزامی از هوانیروز استان اصفهان در چند مرحله در گروه‌های ۶ نفره به ارتفاعات منتقل شدند و تلاش برای مهار آتش همچنان ادامه دارد. شهرستان ممسنی در شمال‌غرب فارس و در فاصله ۱۵۰ کیلومتری شیراز قرار دارد.
همه ساله آتش سوزی‌ها در دل جنگل، همچون زخمی عمیق بر پیکر طبیعت فارس می‌نشیند و کاری از دست طبیعت دوستان بر نمی‌آید.
این آتش سوزی‌ها که درکنار عواملی چون گردوغبار، چرای بی‌رویه دام‌ها، خشکیدگی بلوط، زغال‌گیری ساکنان محلی، تغییر کاربری اراضی، جان جنگل‌ها و مراتع پُر ارزش فارس را نشانه گرفته و منابع ملی را به‌سوی نابودی سوق می‌دهد.
شاید اگر فناوری‌های نوین مثل سامانه‌های هشدار حریق به کار گرفته شود، دیگر شاهد این حجم از آتش‌سوزی کاسته نباشیم. اما وقوع ۲۰۰ فقره آتش‌سوزی طی دو سال گذشته در فارس، نشانی واضح از کمبود تجهیزات ایمنی و نیروی انسانی است.
دغدغه مندان محیط‌زیستی معتقدند؛ اگر فناوری‌های نوین همچون پهپادهای حرارتی، نقشه‌برداری ماهواره‌ای و سامانه‌های هشدار هوشمند به کار گرفته شود، این حجم از عرصه‌های جنگلی در آتش نمی‌سوزد. به گفته کارشناسان؛ متأسفانه عوامل انسانی نقش مهمی در این آتش افروزی‌ها دارند.
مصوبه‌های ویرانگر!
آن زمان که مصوبه واگذاری اراضی شیب دار فاقد پوشش گیاهی تصویب می‌شد، متولیان امور شاید فکرش را هم نمی‌کردند که احتمال می‌رود دامنه‌های کوه‌های سرزمین، عاری از پوشش گیاهی و جنگلی بشود، یا وقتی طرح ایجاد باغ‌ها مثمر در عرصه‌های جنگی ارائه شد، کسی به این موضوع فکر نکرد که درختان مثمر می‌تواند جایگزین جنگل‌های زاگرس شود.
آیا برای متولیان امور، آتش سوزی‌های سریالی تلنگری نبود که در پی چرایی آن برآیند، حال این پرسش به میان می‌آید که چند درصد از عرصه‌های سوخته سال‌های گذشته تملک شده؟، اگر چه متقاضیان و متصرفان عرصه‌های شیب‌دار را می‌توان با بررسی میدانی شناخت، اما اطفاء حریق با کدام ابزار موفقیت‌آمیز بوده است؟
بر فرض اینکه ما از پیشرفته‌ترین تکنولوژی اطفاء حریق بهره‌مند بودیم، آیا جایی برای آبگیری سریع مانند دریاچه و تالاب داریم که سرعت عمل در کنترل آتش‌سوزی نسبت به شعله‌های بی‌رحم آتش پیشی بگیرد، با دمنده و آتش کوب در مقابل شعله‌های سرکش آتش، چند درصد موفقیت حاصل می‌شود؟.
تجهیزات به روز، زمانی مؤثر است که سایر عوامل را در این راستا همراه و در خدمت جنگل‌ها قرار داد، با همه این تفاسیر به نظر می‌رسد، آمارهای آتش‌سوزی‌ها واقعی نیست و فاصله اعداد اعلامی در سطح هکتار تا عرصه‌های سوخته همخوانی ندارد.
فارس با کمبود شدید نیرو و تجهیزات اطفای حریق مواجه است
این در حالیست که به گواه آمارهای اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری فارس طی دو سال اخیر ۲۰۰ فقره آتش‌سوزی در فارس رخ داده که از این تعداد آتش‌سوزی فقط در سال‌جاری در سطح ۱۱ هزار و پانصد هکتار از جنگل‌ها و مراتع زاگرس در استان فارس خاکستر شده است.
به گفته کارشناس اطفاء حریق اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری فارس، این استان با کمبود شدید نیرو و تجهیزات اطفای حریق مواجه است، بگونه‌ای که شهرستان ممسنی بیش از ۳۰۰ هزار هکتار جنگل دارد که می‌بایست ۳۰ نفر نیروی قرق‌بان داشته باشد، اما اکنون تنها سه نفر نیروی فعال در اختیار این عرصه‌هاست.
سیدکاظم موسوی به «درسانیوز» چنین می‌گوید: پیرو تصاویر ماهواره‌ای که از سیستم‌های «jis» استخراج شده، در سال‌جاری ۱۱ هزار و پانصد هکتار از جنگل‌ها و مراتع استان فارس دچار حریق شده است که به نسبت سال گذشته افزایش دو برابری داشته است.
وی با اشاره به آمار کذب سطح آتش‌سوزی‌ها در فضای مجازی عنوان می‌کند: اینکه گفته شده درصد آتش‌سوزی‌ها به نسبت سال گذشته ۳۰۰ درصد افزایش داشته کذب محض است، بر اساس آماری یگان حفاظت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان فارس، در سال گذشته قریب به ۵ هزار و ششصد هکتار از عرصه‌های جنگلی و مرتعی فارس دچار حریق شده است.
او با انتقاد از جریمه‌های ناچیز و غیر بازدارنده در قانون گفت: مجازات فعلی برای تخریب جنگل‌ها بازدارنده نیست و برای جلوگیری از تکرار این تخلفات، باید جریمه‌های سنگین‌تری تعیین شود.
جنگل‌هایی که برای زغال می‌سوزند
کوره‌های سنتی و گاه فلزی زغال‌گیری این روزها دوباره در نواحی جنگلی ایلام روشن شده‌اند؛ اقدامی سودجویانه که افزون بر تهدید پوشش گیاهی و جنگلی،چرخه طبیعی زیست‌بوم زاگرس را در آستانه نابودی قرار داده است.
در دل زاگرس، جایی میان ستیغ‌های جنگلی و همهمه بادهای پاییزی، بوی تند دود در هوا پیچید و سایه‌ای از التهاب بر چهره سبز جنگل‌های ایلام نشاند.
دور شعله‌های زغال را در منطقه «پل هپی» دیده شد، جایی در دل بلوطستانهای کهن، آن‌هم در روزهایی که زاگرس هنوز از زخم آتش‌سوزی‌های تابستان التیام نیافته بود.
در سکوت جنگل، تنه‌های سیاه‌شده بلوط چون اسنادی خاموش از جرم در زیر نور غروب خودنمایی می‌کردند؛ نشانه‌ای از تکرار تخلفاتی که نه نخستین‌اند و نه شاید آخرین. پرونده زغال‌گیری غیرمجاز در همین منطقه، گواه زخمی است که بر پیکره زاگرس نشسته؛ زخمی از ناآگاهی، سودجویی و کم‌توجهی به میراث سبز غرب ایران.
بلوط‌هایی که روزگاری پناه باد و پرندگان بودند، امروز در حلقه‌ای از بیماری و بی‌مهری می‌سوزند. این‌جا در زاگرس هنوز گاهی صدای تبر از پشت کوه شنیده می‌شود؛ پژواکی که هر بار، فریادی است برای نجات آخرین نفس‌های بلوط ایرانی.
جنگل‌هایی که برای زغال می‌سوزند
به گفته مدیر منابع طبیعی شهرستان ایلام، پس از دریافت گزارش همیاران طبیعت، نیروهای یگان حفاظت به منطقه اعزام و ۹ کوره فلزی زغال غیرمجاز را شناسایی کردند.
رضا سلطانی در این باره می‌گوید: متخلفان پیش از رسیدن نیروها از محل متواری شدند، اما تجهیزات، ادوات و وسایل کارشان ضبط و کوره‌ها منهدم شد. نشانه‌های آنان اما همچنان بر خاک و چوب مانده است؛ همانند خطوطی از درد بر چهره زاگرس.
او می‌افزاید: نیروهای یگان حفاظت منابع طبیعی به صورت شبانه‌روزی در گشت‌های مستمر حضور دارند و گزارش‌های مردمی از طریق سامانه رایگان ۱۵۰۴ بلافاصله بررسی می‌شود.
مدیر منابع طبیعی شهرستان ایلام تأکید می‌کند: در همه مناطق جنگلی حضور مداوم داریم و هرگونه تخلف، بلافاصله پیگیری و با متخلفان برخورد شدید قانونی می‌شود.
با این حال، تکرار چنین رخدادهایی پرسشی اساسی را در ذهن‌ها برمی‌انگیزد: چرا با وجود این حجم از حضور و نظارت، هنوز کوره‌های زغال یکی پس از دیگری در دل زاگرس بر پا می‌شوند؟
زغال، سود اندک و آسیب عمیق
استفاده از زغال از روزگار باستان در میان مردم رواج داشته است؛ ماده‌ای سیاه و گرم‌بخش که در عین سودمندی، گاه ویرانگرترین اثر را بر طبیعت برجای می‌گذارد.
در کشور ما، بیشترین مصرف آن در پخت و پز و قلیان است؛ اما پشت هر تکه زغال، تنه‌ای افتاده از درختی کهن نهفته است.
درختانی چون بلوط، سپیدار، زبان‌گنجشک و مرکبات از قربانیان اصلی این شیوه‌اند، اما در میان همه آنها، بلوط زاگرس جایگاهی یگانه دارد؛ درختی که ریه‌های غرب ایران، پناهگاه جانداران و نگهبان خاک است.
با این همه، قاچاق چوب و قطع غیرمجاز درختان برای تولید زغال هنوز در این ناحیه جریان دارد؛ گاه پنهانی، گاه زیر نقاب آتش‌سوزی‌های عمدی و ساختگی.
بیماری که از درون می‌سوزاند
افزون بر تبر و کوره، دشمن دیگری نیز به جان جنگل‌های ایلام افتاده است: قارچ‌های بیماری‌زایی که موجب خشکیدگی تدریجی بلوط‌ها شده‌اند.
بر اساس پژوهش‌های علمی در سال‌های ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۴، دو قارچ «Biscogniauxia mediterranea»و« Obolarina persica » عامل اصلی بیماری موسوم به «زغالی بلوط» شناخته شدند و این قارچ‌ها از محل زخم یا آلودگی وارد چوب شده و با گسترش عرضی و شعاعی، شیره‌رسانی در آوندها را متوقف می‌کنند و درخت را از درون می‌خشکانند.
کارشناسان توصیه کرده‌اند که برای مهار گسترش این بیماری، عملیات آبخیزداری و حذف درختان آلوده به‌طور جدی دنبال تا چرخه‌ی سرایت متوقف شود.
زاگرس، اکسیژن غرب ایران در خطر خاموشی
خشکیدگی درختان بلوط، قاچاق چوب، آتش‌سوزی‌های عمدی و زغال‌گیری سنتی، زاگرس را در چرخه‌ای از تخریب و فرسایش گرفتار کرده است.
با وجود تلاش‌های نیروهای یگان حفاظت، همیاران طبیعت و فعالان محیط‌زیست، واقعیت آن است که گستره ۶۰۰ هزار هکتاری جنگل‌های ایلام، نظارتی فراتر از امکانات موجود را می‌طلبد.
در سال‌های گذشته، گزارش‌هایی از انهدام کوره‌های زغال در مناطقی چون «انجیرک»، «چشمه‌خضر» و «مورموری» انتشار یافته است، اما پرونده‌های قضایی نشان می‌دهد زغال‌گیران با روش‌های تازه‌تری همچون کوره‌های فلزی زیرزمینی و جابه‌جایی شبانه الوار فعالیت می‌کنند.
زاگرس؛ میراثی که باید زنده بماند
نجات زاگرس تنها با قاطعیت قانونی ممکن نیست؛ بلکه نیازمند سرمایه‌گذاری اجتماعی، آموزش جوامع محلی و ایجاد معیشت‌های سازگار با طبیعت است؛ همان نسخه‌ای که کارشناسان محیط‌زیست آن را راه نجات بلوطستانهای ایران می‌دانند.
جنگل‌های بلوط ایلام، میراثی هزاران ساله از سخاوت زمین‌اند؛ درختانی که نسل‌های غرب کشور زیر سایه‌ی آنها زیسته‌اند.
هر کوره زغالی که خاموش می‌شود، تنها یک جرم متوقف نمی‌گردد بلکه نشانی از امید است؛ امید به روزی که زاگرس دوباره سبز شود و آسمان ایلام رنگ آبی خود را از میان دود بازپس گیرد.
و در پایان، شاید بتوان چنین گفت که نجات بلوط، تنها نجات یک درخت نیست؛ نجات حافظه زیستی و فرهنگی یک سرزمین جاودان ایلام در سینه ستبر زاگرس است.
آتش‌سوزی عمدی با اهداف خاص؛ معضل جدید جنگل‌های کرمانشاه
پیش از این آتش زدن کاه و کلش و پسماند محصول مزارع و باغ‌ها کرمانشاه توسط کشاورزان به معضلی تبدیل شده بود اما آتش‌سوزی‌های عمدی اخیر با اهداف خاص باعث نگرانی کارشناسان از امکان تبدیل این موضوع به بحران جدی در حوزه منابع طبیعی بکر این استان کرمانشاه شده است.
آتش‌سوزی عمدی با قصد آماده‌سازی زمین برای کشت‌های ممنوع(خشخاش) مراتع و جنگل‌های غرب کشور را در معرض نابودی قرار داده است که در آخرین مورد آن مناطقی از سرفیروزآباد کرمانشاه طعمه آتش طمع افراد سودجو شد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه در این باره می‌گوید: شب گذشته آتش جنگل‌های بخش سرفیروزآباد مهار شد هرچند امکان شعله‌ور شدن مجدد آن وجود دارد.
او می‌افزاید: عوامل انسانی در ایجاد آتش جنگل‌های سرفیروزآباد نقش اصلی را داشت به طوری که بعد از مهار آتش به یکباره در مناطق دیگر آتش‌سوزی اتفاق افتاد و مردم محلی هم اذعان دارند(افرادی) زمین را برای کشت ممنوعه آماده می‌کنند.
در همین پیوند برخی از مردم روستای چنار هم به خبرنگار درسانیوز گفتند این حجم از آتش در سرفیروزآباد کم سابقه است.
مدیرکل دفتر مدیریت بحران استان کرمانشاه هم با تأیید این موضوع چنین می‌گوید: متأسفانه آتش‌سوزی عمدی در منطقه سرفیروزآباد با قصد آماده‌سازی زمین برای کشت ممنوعه فراگیر شده است.
او می‌افزاید: تاکنون تعدادی از افراد دخیل در این موضوع توسط پلیس بازداشت شده‌اند و طی ۲۰ تا ۲۵ روز گذشته عوامل دستگاه‌های اجرایی بویژه حوزه مدیریت بحران به صورت پیوسته درگیر آتش‌سوزی عمدی بودند و متأسفانه مردم محلی به دلایل مختلف مانند ترس از دشمنی افراد سودجو با ماموران منابع طبیعی و مدیریت بحران همکاری نمی‌کنند.
مدیرکل دفتر مدیریت بحران استان کرمانشاه در ادامه به وسعت آتش‌سوزی در منطقه سرفیروزآباد اشاره می‌کند و می‌گوید: تاکنون در مجموع ۲ هزار و ۵۸۰ هکتار از مراتع و جنگل‌های این منطقه در آتش سوخت که بلا استثنا عمدی و قسمتی از آن برای کشت ممنوعه بوده است.
کارشناس دسگری نیز در تشریح جزئیات این آتش‌سوزی می‌گوید: از تاریخ سوم تا ۱۶ شهریور ماه امسال مناطقی که در منطقه سرفیروزآباد دچار آتش‌سوزی شده شامل مناطق «سرین آهوان» ۷۰۰ هکتار، «کل کش» ۳۰۰ هکتار، «بوژان» ۴۰۰ هکتار، «شینه و نامدار» هزار و ۱۰۰ هکتار، «نیمرو» و «چشمه سرخ» ۱۵۰ هکتار و «هزارخانی» ۲۰۰ هکتار بوده است.
به گفته او کارشناس بین ۵ تا ۱۰ درصد این آتش‌سوزی در میان درختان بوده است.
در همین پیوند یک مقام مسئول کرمانشاه چند روز قبل از روستاهای درگیر آتش‌سوزی سرفیروزآباد سرکشی و در گفت‌وگو با مردم محلی اظهار کرد تا زمانی که مردم برای جلوگیری از آتش‌سوزی اهتمام نداشته باشند، نمی‌توان به رفع ریشه‌ای موضوع امیدوار بود.
این مقام مسئول با بیان اینکه زیاده‌خواهی عده‌ای برای مناسب‌سازی زمین به منظور کشت ممنوعه نباید منجر به نابودی محیط‌زیست شود، می‌افزاید: هر درخت طی ده‌ها سال به طراوت و شادابی می‌رسد و برای حفظ آن از هر اقدامی فروگذار نخواهیم کرد.
بخش سرفیروزآباد یکی از پنج بخش شهرستان کرمانشاه در جنوب شرقی مرکز استان واقع شده است.
این بخش با ۲ هزار کیلومتر وسعت، ۲۲۴ روستا با ۳۰ هزار نفر جمعیت و ۶ هزار خانوار دارد و شامل دهستان عثمانوند با ۵۵ روستا، سرفیروزآباد ۱۱۵ روستا و جلالوند ۵۴ روستاست. وسعت زمین‌های ملی شهرستان کرمانشاه ۳۰۶ هزار هکتار است که ۱۰۰ هزار هکتار آن را پوشش جنگلی تشکیل داده و بخش زیادی از آن در بخش سرفیروزآباد واقع شده است.
شهرستان کرمانشاه اقلیم متنوعی دارد به طوری که غرب و جنوب‌غربی آن یعنی منطقه کوزران، ماهیدشت و میانراهان دارای زمین‌های حاصلخیز کشاورزی و شرق و جنوب‌شرقی این شهرستان نیز مملو از جنگل و مرتع با گونه‌هایی از درختان بلوط و بنه است.
