زخمهای خاموش؛ طبیعت ایران در سایه جنگ به مناسبت ۵ ژوئن روز جهانی محیطزیست
یادداشتی از محسن عباسیفرد در پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز؛ طبیعت، نخستین قربانی خاموش جنگهاست؛ قربانیای که دیده نمیشود، اما پیامدهای آن نسلها ادامه مییابد.
وقتی طبیعت در سکوت آسیب میبیند، آثار آن تنها در میدانهای درگیری یا آمارهای انسانی محدود نمیماند؛
بلکه در کیفیت هوای شهرها، فرسایش اکوسیستمها و اختلال در چرخههای حیاتی زندگی نیز خود را نشان میدهد.
ایران، سرزمینی با تنوع زیستی گسترده
برای ایران، سرزمینی با تنوع زیستی گسترده و اکوسیستمهای حساس، محیطزیست نه یک موضوع حاشیهای،
بلکه بخشی از امنیت ملی، سلامت عمومی و حق نسلهای آینده برای بهرهمندی از محیطزیست سالم است.
بر اساس گزارشهای رسمی سازمان حفاظت محیطزیست، در جریان تجاوز اخیر امریکا و اسرائیل به کشورمان، مجموعهای از خسارات زیستمحیطی چندلایه در کشور به ثبت رسیده است؛
خساراتی که صرفاً در قالب رویدادهای مقطعی قابلتحلیل نیست و آثار تجمعی آن بر هوا، آب، خاک و تنوع زیستی قابلتوجه است.
حفاظت از محیطزیست در زمان مخاصمات مسلحانه
در سطح کلان، آتشسوزی در مخازن سوخت و تأسیسات صنعتی در تهران و البرز، از جمله حادثه «فردیس»، منجر به انتشار حدود یک میلیون تن دیاکسیدکربن معادل و رهاسازی حجم بالایی از آلایندههای خطرناک شد؛
رخدادی که در پرتو تعهدات بینالمللی دولتها در حوزه حفاظت از محیطزیست در زمان مخاصمات مسلحانه،
میتواند واجد آثار حقوقی و مسئولیتآور باشد.
در کنار آن، ازبینرفتن صدها هزار مترمکعب فرآورده نفتی و مقادیر قابلتوجهی گاز طبیعی نیز،
علاوه بر خسارت اقتصادی، موجب افزایش بار انتشار گازهای گلخانهای و تشدید اثرات اقلیمی شده است؛
آثاری که باتوجهبه ماهیت تجمعی آنها، محدود به زمان و مکان وقوع حادثه باقی نمیمانند.
چارچوب حقوق بینالملل محیطزیست
در سطح اکولوژیک، ۱۳ منطقه حفاظتشده در ۷ استان کشور دچار آسیب شدند؛
و آتشسوزی حدود ۸۵۰۰ هکتار از عرصههای جنگلی و مرتعی نیز رخ داد،
از زیستبومهای حساس خلیجفارس و «تالاب هامون» تا مناطق حفاظتشده فارس، کردستان، البرز و تهران.
این مناطق که بخشی از ذخایر تنوع زیستی ملی و منطقهای محسوب میشوند، در چارچوب حقوق بینالملل محیطزیست و تعهد به جلوگیری از آسیب گسترده و پایدار، نیازمند سطح بالاتری از حفاظت و پاسخگویی در برابر آثار مخاصمات هستند.
از منظر حقوقی، این مجموعه خسارات در چارچوب اصول بنیادین حقوق بینالملل محیطزیست و حقوق بشردوستانه، از جمله اصل پیشگیری، اصل مسئولیت دولتها، اصل منع آسیب گسترده، پایدار و جدی به محیطزیست، و تعهد به حفاظت از محیطزیست در زمان مخاصمات مسلحانه قابلبررسی است.
امنیت زیستی و توسعه پایدار
در این چارچوب، مسئولیتپذیری بینالمللی دولتها در قبال آثار زیستمحیطی مخاصمات، نه یک امر اختیاری یا اخلاقی، بلکه بخشی از الزامات حقوقی درحالتوسعه در نظام حقوق بینالملل محسوب میشود؛
الزامی که تحقق آن همچنان با خلأهای جدی اجرایی و نهادی مواجه است.
برای ایران، این پیامدها صرفاً دادههای زیستمحیطی نیستند؛ بلکه به طور مستقیم با حق سلامت، امنیت زیستی و توسعه پایدار پیوند دارند؛
حقوقی که در اثر چنین رخدادهایی با فشار و تهدید جدی مواجه میشوند.
خلأهای جدی در حکمرانی محیطزیست جهانی
در سطح بینالمللی، نهادهایی مانند برنامه محیطزیست سازمان ملل متحد (UNEP) و گزارشگران ویژه حقوق بشر و محیطزیست، بر ضرورت تقویت پاسخگویی و مسئولیتپذیری بینالمللی در قبال پیامدهای زیستمحیطی مخاصمات تأکید کردهاند. بااینحال، فقدان یک چارچوب الزامآور و جامع برای پیشگیری،
جبران و اعمال مسئولیت، همچنان یکی از خلأهای جدی در حکمرانی محیطزیست جهانی محسوب میشود.
روز جهانی محیطزیست یادآور این حقیقت است که طبیعت مرز نمیشناسد و حفاظت از آن، بخشی از صلح جهانی است؛ جنگ شاید پایان یابد، اما زخمهایش در طبیعت میماند؛ در خاک، در هوا، و در حافظه خاموش.
