تغییر اقلیم به کلاس درس رسید؛ مدارس در برابر بحران اقلیمی آسیبپذیرند
اعظم چقازردی گزارشگر پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز؛ تغییر اقلیم دیگر تنها یک مسئله زیستمحیطی نیست؛ امروز اثرات آن به طور مستقیم بر آموزش کودکان سایه انداخته است.
افزایش دما، سیلابها، خشکسالی، آلودگی هوا و گردوغبار، مدارس را تعطیل، فرایند یادگیری را مختل و نابرابری آموزشی را تشدید میکنند.
بر اساس گزارش یونیسف، حدود ۲.۳ میلیارد کودک در معرض دستکم یک خطر اقلیمی قرار دارند.
در این شرایط، مفهوم «تابآوری آموزشی» و توسعه «مدارس تابآور اقلیمی» به عنوان راهکاری کلیدی برای تداوم آموزش در بحران مطرح شده است.
در این گزارش به بررسی ابعاد این بحران، وضعیت ایران و ضرورت بازنگری در سیاستهای آموزشی میپردازیم.
تغییر اقلیم به کلاس درس رسید؛ مدارس در برابر بحران اقلیمی
آموزش، بنیادیترین فرایند رشد انسان است؛ کودک از خلال آن جهان را میشناسد، مهارت میآموزد و برای زندگی اجتماعی آماده میشود.
این فرایند تنها به کلاس درس محدود نیست، بلکه بخشی از تجربه زیسته کودکان و یکی از سازوکارهای اصلی شکلگیری تواناییهای فردی و اجتماعی آنان به شمار میرود.
آموزش از شناختهشدهترین حقوق کودکان است، اما در عمل، همه کودکان از فرصتهای برابر برای بهرهمندی از آن برخوردار نیستند.
سالهاست که بحث عدالت آموزشی با مفاهیمی چون فقر، توزیع نابرابر منابع، کمبود امکانات و شکاف میان مناطق مختلف گره خورده است.
اکنون اما تغییر اقلیم نیز به یکی از عوامل اثرگذار بر آموزش تبدیل شده است؛
بحرانی که پیامدهای آن سالها بیرون از دیوارهای مدرسه دیده میشد،
ما امروز آثارش در کلاسهای درس آشکار شده است.
تغییر اقلیم و تهدید نظام آموزشی
تغییر اقلیم اگرچه در اصل مسئلهای محیطزیستی شناخته میشود،
اما اثرات آن بهطور فزایندهای به حوزههای اجتماعی، اقتصادی و نهادی گسترش یافته است.
یکی از مهمترین این حوزهها، مدرسه است؛ نهادی که بهطور سنتی پایدارترین نهاد اجتماعی تلقی میشد،
اما اکنون در برابر شوکهای اقلیمی آسیبپذیر شده است.
اثرات مستقیم و غیرمستقیم اقلیم بر آموزش
افزایش دما و موجهای گرمایی
سیلابها و خشکسالیهای مکرر
آلودگی هوا و گردوغبار
این پدیدهها میتوانند بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم به تعطیلی مدارس، کاهش دسترسی به آموزش و اختلال در فرایند یادگیری منجر شوند.
این اختلالها، برخلاف تصور رایج، تنها پیامدهای کوتاهمدت ندارند؛ بلکه میتوانند افت یادگیری،
ترک تحصیل زودهنگام و تشدید نابرابری آموزشی را به دنبال داشته باشند.
از سوی دیگر، مدرسه صرفاً محل انتقال دانش نیست، بلکه نهادی چندمنظوره است
که در حوزههایی مانند تغذیه، سلامت و حمایت روانی و اجتماعی نیز نقش حیاتی ایفا میکند.
بنابراین، هرگونه تعطیلی یا اختلال در عملکرد مدارس، پیامدهایی فراتر از یادگیری رسمی دارد
و بر رفاه کلی کودکان تأثیر میگذارد.
در این چارچوب، تغییر اقلیم نهتنها آموزش را مختل میکند،
بلکه بخشی از زیرساختهای حمایتی کودکان را نیز تضعیف میسازد.
ابعاد جهانی بحران؛ هشدار یونیسف
گزارش اخیر یونیسف تصویری نگرانکننده از وضعیت کودکان در عصر تغییر اقلیم ارائه میدهد:
حدود ۲.۳ میلیارد کودک – تقریباً همه کودکان جهان – دستکم در معرض یک خطر اقلیمی قرار دارند.
حدود ۲ میلیارد کودک بهطور همزمان با دو خطر مواجهاند.
نزدیک به ۱.۱ میلیارد کودک با سه خطر یا بیشتر روبرو هستند.
این اعداد نشان میدهد که بحران اقلیمی دیگر مسئلهای حاشیهای یا محدود به مناطق خاص نیست،
بلکه به بخشی از واقعیت زندگی کودکان و نوجوانان تبدیل شده است.
با این حال، پیامدهای این بحران برای همه کودکان یکسان نیست؛ کودکانی که در مناطق محروم زندگی میکنند یا به زیرساختهای آموزشی، خدمات عمومی و امکانات حمایتی محدودتری دسترسی دارند، بیش از دیگران از اختلالهای ناشی از تغییر اقلیم آسیب میبینند.
مفهوم تابآوری آموزشی؛ چارهای برای بحران
در چنین وضعیتی، مسئله تنها مواجهه با بحران نیست، بلکه توان ادامه دادن زندگی عادی در دل بحران است.
از همینجا مفهوم «تابآوری» وارد آموزش میشود. تابآوری در این زمینه به ظرفیت نظام آموزشی برای:
تداوم عملکرد در شرایط بحران
کاهش وقفههای آموزشی
بازگشت سریع به وضعیت پایدار اشاره دارد.
در ایران، مسئله تابآوری آموزشی با چالشهای مضاعفی روبهرو است؛ از جمله فشارهای اقتصادی، محدودیتهای زیرساختی و بحرانهای محیطزیستی مانند آلودگی هوا و تنش آبی.
این عوامل در کنار یکدیگر، ظرفیت نظام آموزشی برای مواجهه با شوکهای جدید را بهشدت کاهش میدهند و ضرورت بازنگری در طراحی فضاهای آموزشی را افزایش میدهند.
مدارس تابآور اقلیمی؛ راهکاری نوین
در پاسخ به این چالشها، بسیاری از کشورها به سمت توسعه «مدارس تابآور اقلیمی» حرکت کردهاند؛
مدارسی که بهگونهای طراحی، تجهیز و مدیریت میشوند تا بتوانند در برابر اثرات و شوکهای ناشی از تغییر اقلیم دوام بیاورند و در صورت وقوع این رخدادها، کمترین اختلال را در روند آموزش ایجاد کنند.
ابعاد مدارس تابآور اقلیمی
این مدارس تنها به ساختمانهای مقاوم محدود نمیشوند، بلکه مفهومی چندلایه دارند:
زیرساختهای فیزیکی مقاومتر
طراحی سازگار با گرما و سرما
مدیریت بهینه آب و انرژی
ایمنی در برابر مخاطرات اقلیمی (سیل، طوفان، زلزله و …)
شیوههای نوین مدیریت آموزشی
برنامههای آموزشی انعطافپذیر
آمادگی برای تداوم آموزش در شرایط بحران
کاهش وقفههای تحصیلی با استفاده از آموزش مجازی و ترکیبی
آموزش همهجانبه تغییر اقلیم
افزایش آگاهی و دانش دانشآموزان درباره بحران اقلیمی
توانمندسازی نسل آینده برای مواجهه با شرایط جدید
به همین دلیل، مدارس تابآور اقلیمی تنها پاسخی به این واقعیت هستند
که آموزش دیگر نمیتواند مستقل از شرایط اقلیمی ادامه پیدا کند.
وضعیت ایران؛ فرصتها و تهدیدها
مدارس ما از بسیاری جهات فاصله زیادی با مفهوم «مدارس تابآور اقلیمی» دارند و بیتوجهی به این واقعیت میتواند آسیبهای موجود را تشدید کند.
در شرایطی که زیرساختهای آموزشی خود با چالشهای متعددی روبهرو هستند،
نادیده گرفتن ملاحظات اقلیمی به معنای بازتولید همان آسیبهایی است که امروز نیز در نظام آموزشی مشاهده میشود.
تخریب مدارس در جنگهای اخیر
در جریان دو جنگ اخیر، طبق برخی برآوردها نزدیک به یکهزار و ۳۰۰ مدرسه دچار تخریب شدهاند.
در چنین شرایطی، بازسازی و ساخت مدارس جدید میتواند فرصتی برای حرکت به سمت مدارس تابآور و مقاوم در برابر بحرانها باشد.
همچنین میتوان از تکرار الگوهای ناکارآمد گذشته در ساخت مدارس فاصله گرفت و خطاهای پیشین را دوباره تکرار نکرد.
طراحی و ساخت مدارس تابآور اقلیمی میتواند در مواجهه با مشکلاتی که هماکنون با آنها روبهرو هستیم،
مانند ناترازی انرژی و آلودگی هوا، بخشی از فشارهای وارد بر نظام آموزشی را کاهش دهد و تابآوری آموزش را در برابر بحرانهای آینده افزایش دهد.
نتیجهگیری؛ ضرورت اقدام فوری
بیشک تغییر اقلیم در حال تبدیل شدن به یک متغیر ساختاری در حوزه آموزش و عدالت اجتماعی است.
سیاستگذاران آموزشی ناگزیر خواهند بود این واقعیت را در طراحی زیرساختها، برنامهریزی درسی و مدیریت بحران لحاظ کنند.
بیتوجهی به ضرورت انطباق نظام آموزشی با واقعیتهای جدید اقلیمی میتواند به:
تعمیق نابرابریهای آموزشی
افزایش وقفههای تحصیلی
تحمیل هزینههای سنگینتر برای جبران خسارتها
کاهش تابآوری جامعه در برابر بحرانهای آینده
منجر شود. نادیده گرفتن واقعیتهای اقلیمی در روند بازسازی و نوسازی، نه تنها به معنای از دست دادن یک فرصت است،
بلکه به معنای انتقال آسیبپذیریهای امروز به نسلهایی است که بیش از همه با پیامدهای این بحران زندگی خواهند کرد.
تغییر اقلیم به کلاس درس رسید؛ مدارس در برابر بحران اقلیمی آسیبپذیرند
