عبور خط ۲ مترو اصفهان از حریم مسجد جامع عتیق؛ تصمیم نهایی با مطالعات مستقل | درسانیوز
مسعود رنجبر، گزارشگر پایگاه تحلیلی-خبری درسانیوز؛ هشدارها درباره عبور خط ۲ مترو اصفهان از محدوده تاریخی سلجوقی و ادعای آسیب به ۴۰ بنای ارزشمند، اکنون وارد مرحله بررسی علمی شده است.
چالش بزرگ توسعه یا تخریب در قلب تاریخ اصفهان
مدیرکل میراثفرهنگی استان اصفهان میگوید نه هشدار کارشناسان را رد میکند و
نه گزارشهای مترو را بدون بررسی میپذیرد؛ پاسخ نهایی باید از مسیر مطالعات مستقل به دست آید.
متـــــــرو در حریم تاریخ
پرونده عبور خط ۲ مترو از محدوده پیرامون مسجد جامع عتیق، دیگر فقط موضوعی شهری یا حملونقلی نیست.
این پروژه اکنون به یکی از پیچیدهترین چالشهای حفاظت از میراثفرهنگی ایران تبدیل شده است.
در یک سو، نیاز اصفهان به توسعه شبکه حملونقل عمومی قرار دارد و در سوی دیگر،
پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق بهعنوان یکی از ارزشمندترین اسناد زنده معماری اسلامی جهان مطرح است؛
اثری که کوچکترین تغییر در شرایط محیطی آن میتواند پیامدهایی فراتر از مرزهای یک شهر داشته باشد.
ورود مستقیم میراث فرهنگی به راستیآزمایی مطالعات
بحث عبور خط ۲ مترو از جوار این پایگاه جهانی،
طی ماههای اخیر بار دیگر به صدر اخبار میراثفرهنگی بازگشته است؛
بهویژه پس از انتشار نتایج برخی مطالعات کارشناسی درباره احتمال افزایش ارتعاشات ناشی
از حرکت قطار شهری در محدوده بناهای تاریخی محور سلجوقی.
برخی کارشناسان با استناد به مطالعات دانشکده راهآهن دانشگاه علم و صنعت ایران هشدار دادهاند
که شماری از بناهای تاریخی این محدوده ممکن است تحتتأثیر لرزشها قرار گیرند.
در مقابل، مسئولان شهری معتقدند استفاده از فناوریهای جدید، کنترلهای فنی و تجهیزات کاهش ارتعاش،
اجرای این طرح را بدون آسیب ممکن میکند.
اما نکته مهم، ورود مستقیم مدیریت میراثفرهنگی استان به فرایند راستیآزمایی است؛
اقدامی که نشان میدهد باوجود پیشرفت پروژه، پرونده هنوز بسته نشده است.
مسیر خط ۲ مترو از کنار بناهای تاریخی عبور میکند
«امیر کرمزاده»، مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان، در گفتوگو با درسانیوز تأکید میکند:
«درباره این موضوع باید براساس دادههای علمی، مطالعات دقیق و بررسیهای مستقل تصمیمگیری شود
و نمیتوان صرفاً براساس اظهارنظرهای موافق یا مخالف قضاوت کرد.
مسیر خط ۲ مترو از کنار بناهای تاریخی عبور میکند و در بخشهایی فاصله بسیار کمی با مسجد جامع عتیق دارد.
به همین دلیل، میراثفرهنگی تصمیم گرفته مشاور مستقلی را برای بررسی و راستیآزمایی پروژه انتخاب کند.»
هشدار جدی درباره ۴۰ بنای تاریخی در محور سلجوقی
یکی از مهمترین بخشهای این پرونده به مطالعاتی بازمیگردد که براساس آن،
برخی کارشناسان اعلام کردهاند ارتعاشات احتمالی خط ۲ مترو ممکن است
برای حدود ۴۰ بنای تاریخی در محدوده محور سلجوقی بیش از حد مجاز باشد.
این ارزیابی، نگرانیها را درباره آینده بناهای شاخصی همچون مسجد جامع عتیق، منار مسجد علی، هارونیه،
مدرسه قطبیه، مقبره باباقاسم، مقبره ساروتقی و بخشهایی از بازار تاریخی اصفهان افزایش داده است.
منتقدان با اشاره به تجربه خط یک مترو و ترکهای ایجادشده در مدرسه چهارباغ، تأکید میکنند:
که نباید فقط به مطالعات نظری اکتفا کرد.
در سوی مقابل، مسئولان قطار شهری اصفهان معتقدند شرایط فنی خط ۲ با خط یک متفاوت است
و استفاده از دستگاه حفار تونل (EPB) در عمق ۲۵ تا ۳۰ متری و بهرهگیری از تجهیزات کنترل ارتعاش،
ایمنی را تضمین میکند.
چالش استانداردهای بینالمللی با معماری کهن ایرانی
بااینحال، چالش اصلی همچنان پابرجاست؛ زیرا مسجد جامع عتیق بنایی معمولی نیست
که بتوان معیارهای عمومی مهندسی را بدون درنظرگرفتن ویژگیهای آن اعمال کرد.
این مسجد حاصل بیش از هزار سال تحول معماری در دورههای سلجوقی، ایلخانی، تیموری، صفوی و قاجار است.
اگر آسیب تأیید شود، مسیر اصلاح میشود
کرمزاده در این باره میگوید:
«استانداردهای کنترل ارتعاش در کشورهای مختلف براساس شرایط بناهای همان کشور تدوین شدهاند
و با شرایط بناهای تاریخی ایران قابلمقایسه نیستند؛
زیرا قدمت، مصالح، ساختار و شیوه معماری آثار تاریخی ما تفاوتهای اساسی دارند.
مسجد جامع عتیق چندین دوره تاریخی را در خود جای داده است و
نمیتوان فقط با یک استاندارد عمومی درباره ایمنی آن تصمیم گرفت.»
راستیآزمایی مستقل؛ هزینهای از جیب وزارت میراث فرهنگی
یکی از مهمترین تحولات در این پرونده، تصمیم میراثفرهنگی برای انتخاب مشاوری مستقل است؛
اقدامی که به گفته کرمزاده، با هدف جلوگیری از هرگونه جانبداری انجام شده است. او توضیح داد:
«معمولاً در پروژههای عمرانی، مجری پروژه هزینه مشاور را پرداخت میکند،
اما در این پرونده وزارت میراثفرهنگی تأمین اعتبار مشاور را برعهده گرفته است
تا بررسیها کاملاً مستقل باشند و شائبهای درباره نتایج به وجود نیاید.»
این مشاور نهتنها نتایج مطالعات انجامشده را بررسی میکند،
بلکه در مراحل اجرا نیز بر میزان پایبندی مجری پروژه به تعهدات فنی نظارت خواهد کرد.
بالشتکهای کاهش ارتعاش و الزام پایش دائمی
یکی دیگر از موضوعات مهم، استفاده از بالشتکهای کاهش ارتعاش در مسیر ریلهاست؛
راهکاری که مشاوران مترو پیشنهاد دادهاند.
مدیرکل میراثفرهنگی معتقد است استفاده از این فناوری بهمعنای پایان مسئولیتها نیست:
«این تجهیزات عمر مفید مشخصی دارند و باید در دورههای معین تعویض شوند.
حفاظت از مسجد جامع به پایش دائمی نیاز دارد. همچنین ممکن است مطالعات نشان دهند که بخشی از
مسجد پیش از عبور مترو به استحکامبخشی نیاز دارد و باید تجهیزات لرزهنگاری در محل نصب شوند
تا وضعیت بنا بهصورت مستمر پایش شود.»
کرمزاده با اشاره به قدمت ۱۱۰۰ ساله مسجد تأکید کرد:
که وضعیت فعلی سازه از نظر پایداری کلی نگرانکننده نیست،
اما این بهمعنای بینیازی از مرمت و مراقبت نیست.
تصمیم نهایی در گرو مطالعات؛ اصلاح مسیر محتمل است
در میان اظهارنظرهای موافق و مخالف، مهمترین بخش سخنان امیر کرمزاده به تصمیم نهایی میراثفرهنگی مربوط میشود؛
تصمیمی که به گفته او، نه براساس فشارهای رسانهای، بلکه با اتکا به نتایج مطالعات علمی اتخاذ میشود.
مدیرکل میراثفرهنگی استان اصفهان با صراحت تأکید میکند:
«اگر مشاوران ما به این نتیجه برسند که عبور مترو به بنا آسیب وارد میکند، حتماً مسیر اصلاح میشود.»
او با اشاره به نهاییشدن فرایند انتخاب مشاور مستقل، پیشبینی کرد نتیجه مطالعات طی حدود دو ماه آینده
مشخص شود و تأکید کرد که باید تعهدات مجری پروژه از نظر قابلیت اجرا در مرحله عمل راستیآزمایی شوند.
آزمون بزرگ توسعه شهری در محور سلجوقی
خط ۲ مترو اصفهان از محدودهای عبور میکند که یکی از مهمترین فصلهای تاریخ ایران در آن شکل گرفته است.
محور سلجوقی اصفهان مجموعهای از آثار معماری، مذهبی و شهری را دربرمیگیرد که بخش مهمی از
هویت تاریخی این شهر را شکل میدهند.
از این منظر، پرونده خط ۲ مترو آزمونی بزرگ برای نحوه مواجهه شهر تاریخی اصفهان با توسعه مدرن است.
اگر مطالعات نهایی نشان دهند فناوریهای جدید میتوانند امکان عبور مترو را بدون تهدید ارزشهای تاریخی
فراهم کنند، این پروژه به نمونهای موفق از همزیستی زیرساختهای مدرن با میراث تاریخی تبدیل خواهد شد.
اما اگر بررسیهای علمی وجود خطری جدی را تأیید کنند، تغییر مسیر پروژه نه عقبنشینی،
بلکه تصمیمی مسئولانه برای حفاظت از یک اثر جهانی است.
اکنون نگاهها به نتایج مطالعات مشاور مستقل میراثفرهنگی و نظر نهایی مراجع تخصصی دوخته شده است.
مسجد جامع عتیق بیش از هزار سال در برابر تغییرات تاریخی دوام آورده است.
اکنون پرسش این است که آیا مدیریت امروز شهر میتواند میان توسعه و حفاظت، تصمیمی در شأن این میراث جهانی بگیرد؟
عبور خط ۲ مترو اصفهان از حریم مسجد جامع عتیق؛ تصمیم نهایی با مطالعات مستقل
