دریاچه بزنگان به کلی خشک شد؛ خطر طوفان نمک و نابودی کشاورزی در سرخس
محسن عباسی‌فرد عضو فدراسیون‌های بین‌المللی و جهانی IFJ)، AIPS، FISU) – پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز؛ گزارش ویژه: خشک شدن کامل دریاچه بزنگان؛ طوفان نمک در کمین شرق کشور
دریاچه بزنگان، نگین خشک‌شده شرق ایران
۱۸مرداد ۱۴۰۵ – در حالی که خاطره آب‌های زمردین «بزنگان» هنوز در ذهن اهالی روستا زنده است،
امروز این دریاچه زیبا به تپه‌ای از نمک و گل تبدیل شده است.
بزنگان که سال‌ها «عروس دریاچه‌های خراسان» لقب داشت، اکنون پس از ماه‌ها بی‌آبی و بی‌توجهی،
کاملاً خشکیده و جای خود را به زمینی شور و هراس‌آور داده است.
از دریای خاطرات تا کویر نمک
«رضا خروجی»، دهیار روستای بزنگان، با چشمانی پر از خاطره از روزهایی می‌گوید که دریاچه آنقدر پهناور بود که مردم از تماشایش هراس داشتند.
او تعریف می‌کند:
«در دهه هفتاد، سیزده‌به‌در را به یاد دارم که آب دریاچه به زمین‌های کشاورزی سرریز می‌کرد.
قایق‌های گردشگری و پرورش ماهی رونق داشت و اینجا برای ما دریایی بود در دل کویر.»
اما امروز، اهالی روستاهای بزنگان، آب‌دراز، کلاته‌عوض و زالوقال نه تنها دریاچه‌ای نمی‌بینند،
بلکه نگران طوفان نمک و نابودی زمین‌های کشاورزی‌شان هستند.
خروجی تأکید می‌کند:
«تا چند سال پیش، آب این دریاچه برای شرب ۱۵ تا ۱۶ روستا تأمین می‌شد و حتی تا نزدیکی پالایشگاه گاز شهید هاشمی‌نژاد هم از آن استفاده می‌کردند.
پس از خشکی، بسیاری از روستاها مجبور شدند به سد دوستی پناه ببرند، اما آنجا هم اکنون با خشکی دست‌وپنجه نرم می‌کند.»
چشمه‌ها خاموش شدند، زندگی متوقف شد
منبع اصلی آب بزنگان، سه چشمه جوشان در دل دریاچه و رشته‌کوه‌های شمالی آن بود.
اما حالا این چشمه‌ها از جوشش افتاده و مسیر آب‌های سطحی نیز به دلایل مختلف از جمله برداشت‌های بی‌رویه و انسداد طبیعی، کاملاً مسدود شده است.
«مجید محمدپور»، فعال محلی و از امضاکنندگان کارزار احیای دریاچه، دو سال پیش هشدار داده بود که اگر رسیدگی نشود، بزنگان به سرنوشت هامون و ارومیه دچار خواهد شد.
او اکنون با ناامیدی می‌گوید: «طرح لایروبی که قرار بود اجرا شود، با تغییر مدیریت‌های کلان به فراموشی سپرده شد.
سیلاب‌های اخیر گل‌ولای بسیاری به همراه آورد که پس از خشک شدن، راه چشمه‌ها را بست.
ما همچنان در انتظار بازپس‌گیری هشت هکتار از زمین‌های ملی هستیم که توسط یک فرد تصاحب شده است، اما هیچ اقدامی صورت نمی‌گیرد.»
تصاحب زمین؛ تخلفی که ادامه دارد
یکی از مهم‌ترین چالش‌های دریاچه بزنگان، پرونده تصاحب نزدیک به هشت هکتار از عرصه‌های ملی آن است. به گفته منابع محلی، این زمین توسط فردی که پیش‌تر کارمند رسمی اداره منابع طبیعی بوده و دارای سابقه چوب‌خواری و قاچاق گز و تاغ به شمال کشور است، تصرف شده است.
با وجود شکایت‌های مکرر محیط زیست و منابع طبیعی، رأی صادره فقط یک هکتار را ملی اعلام کرده
و باقی را «مستثنیات» معرفی کرده است – حکمی که رئیس اداره محیط زیست سرخس آن را
«غیرقابل باور» خوانده است.
بحران آب و حفر چاه بدون مجوز
«جمال محمد عباسی»، رئیس اداره محیط زیست سرخس، در گفت‌وگو با خبرنگار ما دلیل اصلی خشکی را ترکیبی از گرمایش زمین، افزایش مصرف، خشکسالی‌های پی‌درپی و عدم لایروبی اعلام می‌کند.
او با اشاره به مجوز حفر چاه در سال ۱۴۰۱ می‌گوید: «این مجوز با وجود مخالفت محیط زیست و آب منطقه‌ای، صرفاً با تأکید بر تأمین آب شرب و کشاورزی از سوی فرماندار وقت صادر شد.
ما هشدار دادیم که برداشت از سفره‌های زیرزمینی در نزدیکی دریاچه، فاجعه‌بار خواهد بود، اما گفتند انسان‌ها مهم‌ترند. اکنون نتیجه را می‌بینیم.»
به گفته عباسی، در سال ۱۳۹۵ پروژه‌ای برای لوله‌گذاری آب از سرچشمه‌ها به دریاچه اجرا شد،
اما خشکسالی‌های متوالی و برداشت‌های بی‌رویه، آن پروژه را نیز بی‌اثر کرده است.
طوفان نمک؛ تهدیدی فراتر از یک دریاچه
اکنون که کف دریاچه خشک و مملو از املاح نمکی شده، بزرگترین نگرانی اهالی، شکل‌گیری
گرد و غبار نمکی است که می‌تواند سلامت تنفسی مردم را تهدید کند و زمین‌های حاصلخیز کشاورزی
را برای همیشه از بین ببرد. منطقه سرخس پیش‌تر نیز با پدیده ریزگرد دست‌به‌گریبان بوده و خشکی بزنگان، این بحران را چند برابر خواهد کرد.
دهیار بزنگان می‌گوید:
«برای آبیاری و آشامیدن، مجبوریم از چاه استفاده کنیم، اما روستای ۱۸۰۰ خانوار با یک چاه چگونه می‌گذرد؟ ماشین‌های پالایشگاه گاه آب می‌آورند، اما این پاسخگوی نیاز نیست.»
آینده مبهم؛ لایروبی، آخرین امید؟
به گفته مسئولان، لایروبی دریاچه می‌تواند چشمه‌های خفته را دوباره بیدار کند و مسیر آب‌های سطحی را هموار سازد، اما این کار نیازمند عزم ملی، همکاری سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت نیرو و منابع طبیعی است.
رئیس محیط زیست سرخس تصریح می‌کند:
«ما بارها درخواست داده‌ایم، اما تاکنون برنامه عملیاتی مشخصی اعلام نشده است.
مردم منطقه دست‌به‌دعا شده‌اند و چشم به آسمان دوخته‌اند، اما مسئولان نیز باید پای کار بیایند.»
در حالی که بزنگان به یکی از بحرانی‌ترین نقاط زیست‌محیطی شرق کشور تبدیل شده، اهالی امیدوارند
که این هشدارها بی‌پاسخ نماند و دریاچه‌ای که روزگاری مایه حیات و امیدشان بود، بار دیگر احیا شود.
دریاچه بزنگان به کلی خشک شد؛ خطر طوفان نمک و نابودی کشاورزی در سرخس
