گزارشی از حیدر عظمایی دانشجوی دکترای روانشاسی و پزوهشگر طب سنتی؛ انواع سلامتی: سلامت جسمی، سلامت ذهنی و روانی، سلامت روحی و معنوی، سلامت عاطفی و هیجانی، سلامت محیط زندگی، سلامت اجتماعی شامل می‌شود.
سلامتی بزرگترین نعمتی خداوند است که در اختیار بشر قرار دارد زیرا بدون آن بهره بردن از سایر نعمت‌ها امکان‌پذیر نیست. سلامت انسان همانند سایر نعمات خداوندی با تلاش و کوشش در اختیار شخص قرار می‌گیرد. کسی که بخواهد جسمی سالم و روحی شاداب داشته باشد باید با برنامه‌ریزی مشخص، پیروی از قواعد و پیگیری همه‌جانبه به این هدف خود نائل شود.
انسان موجودی است پیچیده و عوامل زیادی بر روح، روان و جسم وی تأثیر می‌گذارند. شناخت تمام این عوامل همیشه امکان‌پذیر نیست اما به هرحال می‌توان با هوش و درایت و با بهره بردن از تجربه‌های خود و دیگران میزان سلامتی را به حداکثر رساند و روزهائی شاد و شب‌هائی راحت را سپری نمود.
چرا سلامتی مهم است؟ سلامتی در مهم‌ترین بخش زندگی هر فرد قرار دارد. داشتن زندگی خوب مستلزم داشتن سلامتی است، اگر شما سلامتی نداشته باشید نمی‌توانید قله‌های مهم زندگی را فتح کنید.
وقتی انرژی کمی دارید بیان عشق و صمیمیت برایتان دشوار است، نمی‌توانید از خانواده خود حمایت کنید اگر بدن شما ضعیف باشد ذهن شما هم ضعیف می‌گردد. شما که سلامت باشید این سلامتی از درون شما به بیرون در جهت کمک به دیگران نیز می‌تواند مفید باشد.
تعریف سلامت جسمی و عواملی که موجب بروز بیماری در بدن و مشکلات جسمی می‌شود:
سلامت جسمی به معنای توانمند بودن بدن برای فعالیت روزانه و حفظ انرژی برای موارد اضطراری و دوری از بیماری‌ها و تناسب کلی جسمی است.
شش اصل ضروري و مهم براي سلامتي انسان: در مكتب طب سنتي ايران وظيفه پزشك حفظ سلامتي و تندرستي در مرحله اول اهميت بوده و درمان بيماري وظيفه دوم پزشك مي‌باشد. حفظ سلامتي به عواملي چند نياز دارد كه از ديدگاه حكيم جرجاني در كتاب خفي علايي به توضيحات آنها مي‌پردازيم:
1- آب و هوا
2- مقدار تحرك و بي‌تحركي
3- ميزان خواب و بيداري
4- مقدار خوردني‌ها و نوشيدنيها
5- وضعيت دفع بدن (ادرار. مدفوع و عرق و …) و وضعيت قواي نگهدارنده
6- حالات روحي و رواني(اغراض نفساني)
1- آب و هوا: بزرگان طب سنتي ارزش زيادي بر نقش آب و هوا در سلامتي افراد جامعه قائل هستند. آب و هواي سالم تأثير زيادي بر سلامتي اعضاي رئيسه بدن يعني قلب، مغز و كبد دارد.
پس نتيجه مي‌توان گرفت كه تميزي آب و هوا، نقش زيادي در ايجاد تعادل و كاركرد بين ارگانهاي مختلف بدن و همچنين در برقراري سلامتي دارد. آلودگي هوا و تغييرات ناگهاني درجه هوا مي‌تواند تعادل ارگانهاي مهم بدن را به هم بزند و در نهايت بيماري پديد آيد.
به عنوان مثال آلودگي هوا در شهرهاي بزرگ ناشي از دود خودروها و كارخانجات صنعتي از مهمترين عوامل بيماريهاي قلبي و تنفسي مي‌باشند.
2 – مقدار تحرك و سكون: آنچه مسلم است هم حركت (جسمي و نفساني) و هم بي‌تحركي (استراحت) براي انسان از ضروريات زندگي بوده است.
يعني اينكه حركت براي تلاش و برآورد كردن نيازهاي زندگي و استراحت براي رفع خستگي و برگرداندن قواي از دست رفته لازم است. چنانچه در يكي از اين دو زياده‌روي شود در دراز مدت انسان دچار بيماري مي‌شود.
به عنوان مثال: تحرك و جنب و جوش زياد به دليل ايجاد حرارت زياد موجب از بين رفتن رطوبت در بدن شده و بيماريهايي مثل عصبانيت، بي‌خوابي، لاغري، بي‌اشتهايي و خشكي پوست را بوجود مي‌آورد. و برعكس آن اگر كسي بيش از حد بخوابد و در طول روز فعاليت نداشته باشد.
رطوبت بدن زياد شده و باعث بروز بيماريهاي بلغمي مانند درد مفاصل، چاقي مفرط، پرخوابي و يبوست خواهد شد. پس افراد بهتر است ورزش متعادلي داشته باشند مثل پياده‌روي و نرمش‌هاي ملايم تا به اعتدال مزاجي نزديك شوند. سر پا ايستادن زياد در بعضي مشاغل مثل معلمان، آرايشگرها و … باعث بروز بيمارهايي مانند واريس، گرفتگي رگ سياتيك و كمردرد مي‌شود. اين افراد بهتر است بعد از اتمام كار روزانه به پشت دراز كشيده و به مدت 5 تا 10 دقيقه پاها را در ارتفاع بالا قرار دهند. و از روغن‌مالي، بادكش، حجامت، و زالو درماني براي درمان بيماري‌شان استفاده كنند.
نكته: جماع(همبستري) از حركاتي است كه زياده‌روي در آن موجب خشكي بدن و كاهش حرارت غريزي و در نتيجه موجب بروز سردي در بدن مي‌شود.
3 – ميزان خواب و بيداري: از جمله مهمترين مسائل كه در حفظ سلامتي و بروز بيماري نقش مهمي دارد همين مساله به تعادل در آوردن خواب و بيداري است.
ديدگاه حكما و اطباي سني بر اين است كه بهترين زمان براي خواب از ساعت 10 شب تا سحر (قبل از اذان صبح) است. اما متأسفانه در حال حاضر اكثر افراد به دليل استفاده نادرست از زمان وسايل ارتباط جمعي مثل تلويزيون، اينترنت و همچنين شب‌نشيني‌هاي طولاني باعث شده تا زمان خواب هم مختل شود. بسياري از كم حوصلگي‌ها و ناراحتي‌هاي جسمي و روحي در جامعه و همچنين خستگي‌هاي روزانه ناشي از همين دلايل ذكر شده مي‌باشد.
خواب يك ساعته در روز براي افراد گرم مزاج و لاغر مفيد بوده و موجب بهتر شدن وضعيت رطوبتي بدنشان مي‌شود ولي خواب روز براي افراد سرد مزاج كاملاٌ مضر مي‌باشد آن هم به دليل افزايش سردي و رطوبت بدن است كه خود باعث چاقي زياد و بروز ناراحتي‌هاي مفصلي، ضعف حافظه و ساير بيماري‌ها مي‌شود.
1-نكته: كودكان بيشترين خواب را دارند آن هم به دليل بالا بودن رطوبت غريزي است كه با بالا رفتن سن از ميزان اين رطوبت كاسته مي‌شود.
2-نكته: بيداري ظاهر را گرم و باطن را سرد مي‌كند و اين در حالي است كه خواب ظاهر را سرد و باطن را گرم مي‌كند پس بهتر است افراد حتماٌ موقع خواب و استراحت روي خود را بپوشانند تا بدن و مخصوصاً كليه‌ها سرما نخورند.
4 – مقدارخوردنيها و نوشيدنيها: از نظر طب سنتي ايران انسان‌ها به‌خاطر مزاجهاي مختلفي كه دارند برحسب سن، فصول سال و همچنين موقعيت جغرافيايي به غذاهاي متفاوتي نياز دارند. پس نتيجه مي‌گيريم كه غذاها اهميت زيادي در ايجاد سلامتي دارند.
رازي از دانشمندان معروف طب در اين زمينه مي‌گويد: مهمترين تدبير درماني در بيماران اصلاح غذا و رژيم غذايي است. پس آموزش تغذيه صحيح در جامعه مي‌تواند موجب سلامتي جسمي و رواني افراد آن جامعه شود.
انواع غذاها:
1) غذاهايي كه در دستگاه گوارش سريع هضم و جذب مي‌شوند. مانند تخم‌مرغ عسلي (تخم مرغ حدود 5 تا 7 دقيقه در داخل آب در حال جوش گذاشته شود سفيدي كاملاً پخته و زرده آن عسلي باشد)، گوشت گوسفند يك‌ساله، گوشت كبك، كاهو، انار، انگور، انجير، سيب شيرين، نان گندم خوب مانند سنگك و … اين نوع غذاها در بدن سريع هضم شده و تبديل به خون صالح مي‌شود.
2) غذاهايي كه مدت توقفشان در دستگاه گوارش زمان‌بر است و از حاصل اين هضم خون غليظي توليد مي‌شود مثل پنير، پسته، عدس، گوشت گوساله، شتر و… اين غذاها و غذاهاي ذكر شده در بالا براي افراد كم خون مفيد است. ولي كساني كه غلظت خون دارند در خوردن اين غذاها زياده‌روي نكنند و در صورت نياز براي مدتي پرهيز كنند.
3) غذاهايي كه خيلي دير هضم بوده و به نوعي شكم پركن هستند. و خون سالمي توليد نمي‌كنند و خود مي‌توانند زمينه‌ساز بيماري شوند مثل گوشت گاو يا گوسفند پير، ماهي خشك دودي، سوسيس و كالباس، غذاهاي مانده، چيپس، پفك و ساير تنقلات مصنوعي. چون خون ساخته شده از اين غذاها خون غليظ ناصالح است.
نوشيدنيها: آب مايه حيات براي انسان‌ها و تمامي موجودات زنده است. پس به زمان مصرف آن بايد بيشتر توجه شود. آب بهتر است نيم ساعت قبل از غذا و دو ساعت بعد از غذا آرام آرام ميل شود. البته اين احتياج به آب در افراد گرم مزاج 6 الي 8 ليوان در طول روز و در افراد سرد مزاج تقريباٌ 4 ليوان است و افراد معتدل روزي تا 6 ليوان است.
نكته: بهترين آب، آب چشمه است. خوردن آب چشمه‌هايي كه در محدوده معدن طلا جاري هستند موجب قوت و تقويت قلب مي‌شوند.
5 – وضعيت دفع بدن: (ادرار، مدفوع، عرق و …) و وضعيت نگهداري: اين وضعيت زماني مناسب است كه اندامهاي دفع مواد زايد و سموم بدن با اعتدال كار كنند و اندام‌هايي كه وظيفه نگهداري و جذب مواد مفيد را در بدن به عهده دارند وظيفه خود را به درستي انجام دهند. ميزان دفع به سن، جنس، مقدار، خوردن، نوشيدن و … بستگي دارد.
به عنوان مثال: دفع مدفوع در نوزادان تقريباٌ روزي 3 تا 5 بار در كودكان 2 تا 3 بار و در افراد عادي 1 الي 2 بار بايد باشد. حال اگر به هر دليل دفع خيلي بيشتر شود و اسهال روي دهد در صورت جلوگيري نكردن، مي‌تواند موجب ايجاد بيماري و اگر خيلي زمان ببرد به دليل از بين رفتن آب و املاح بدن منجر به فوت شود و برعكس اگر يبوست ايجاد شود و چند روزي طول كشيده و درمان نشود.
موجب بروز انگل در روده‌ها مي‌شود و چون مدفوع از طريق روده‌ها جذب خون مي‌شود باعث مسموم شدن خون و بروز خيلي از ناراحتي‌هاي جسمي و رواني خواهد شد.
مثال ديگر در مورد دفع خون عادات ماهانه خانمها است كه در صورت خونريزي بيش از حد به خاطر كيست، فيبروم و يا هر عامل ديگر دچار بحران كم‌خوني مي‌شوند يا به دليل عدم (قطع) عادات ماهانه يا به تأخير افتادن رگل عادات ماهانه دچار گرگرفتگي(داغ شدن بدن، جوش‌هاي عفوني، عصبانيت، وسواس فكري و …) مي‌شوند. پس در صورت بروز مشكلاتي از اين قبيل بايد سريع درمان را شروع كرد تا شخص دچار مشكلات و بيماري سخت‌تر نشود.
نكته: در بخش تدابير به درمان اين افراد اشاره شده است.
6 – حالات روحي و رواني (اغراض نفساني): اين حالت آنقدر مهم است كه در لحظه‌اي مي‌تواند تمامي فعل و انفعالات بدن و حالات رواني انسان را تحت تأثير قرار دهد اين حالات شامل: شادي‌ها، غضب، لذت، ترس، خجالت، نگراني مداوم از آينده، اميد و … مي‌شود.
به عنوان مثال شخصي با يك خبر ناگوار غش كرده و يا سكته مي‌كند. يا بيمار ناعلاجي كه با يك خبر مسرت بخش تمامي اخلاط ناصالح تبديل به اخلاط صالح مي‌شود.
و يا كسي كه با ديدار محبوبش به يك لحظه تمامي سلامتي‌اش را به اذن خداوند قادر و متعال (تمامي شفاها با هر دليل و سبب با اذن و لطف خداوند مهربان است) به دست مي‌آورد.
پس انسان بايد علاوه براينكه به ساير موارد اصول ضروري سلامتي توجه داشته باشد بايد به تأثير عميق اغراض نفساني در حفظ سلامتي يا بروز بيماري توجه زيادي كند.
كسي كه مزاج سرد و خشك (سودا) دارد غم و ماتم براي اين شخص بسيار مضر بوده و مي‌تواند علاوه بر اثرات سوء باعث بيماري اين شخص شود.
پس براي اين افراد رفتار‌هايي كه موجب هيجان شود، حركات فيزيكي، استفاده از غذاهاي گرم و تر و ادويه‌جات گرم با كمي مصلح بسيار مفيد است و برعكس آن در يك فرد كه مزاج گرم و خشك دارد (صفرا) براي اين فرد خشم و هيجان مضر مي‌باشد و بايد عواطف و هيجانات را در خود كنترل نمايد. و از ميوه‌هاي سرد و تر استفاده نمايد.
