قشم؛ جایی که بمبها هرگز خاموش نشدند و ژئوپارک جهانی در محاصره آتش
محسن عباسیفرد عضو فدراسیونهای بینالمللی و جهانی IFJ)، AIPS، FISU) سردبیر پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز؛ حمله ۸ مرداد با بمب ۹۰۰ کیلوگرمی به محله چاهتنگو، از یک خانواده ۵ نفره ۳ تن (شامل نوزاد یکونیمساله) را کشت و ۲ کودک را مجروح کرد.
با وجود این حملات، مدیر ژئوپارک تأیید کرده که ژئوسایتهای میلیونساله چون دره ستارگان و غار نمکدان تاکنون آسیب مستقیم ندیدهاند؛ هرچند کارشناسان نسبت به اثرات موج انفجار بر این پدیدههای فرسایشی هشدار میدهند.
مهمترین ضربه، فروپاشی اقتصاد محلی با کاهش ۹۵ درصدی گردشگری، تعطیلی کسبوکارها، مهاجرت ساکنان و آسیب به حیاتوحش است. گزارش خسارت به یونسکو ارسال شده، اما پارادوکس اصلی باقی است:
زمین میلیونساله تاب آورده، اما زندگی روزمره مردم و رونق جزیره در آستانه نابودی قرار گرفته است.
جزیرهای که میان میراث زمین و جنگ گیر افتاده است
ماههاست که نام قشم با حملات موشکی و انفجارها گره خورده است.
اما این جزیره، نخستین ژئوپارک جهانی خاورمیانه، نه تنها میزبان میلیونها سال تاریخ زمین است،
بلکه اکنون در میدان جنگی قرار گرفته که هر روز بر وسعت آن افزوده میشود.
در این گزارش، به بررسی ابعاد پنهان این بحران پرداختهایم؛
از آسیبهای احتمالی به ژئوسایتها تا فروپاشی اقتصاد محلی و سکوت مرگبار یک محله مسکونی.
چاهتنگو؛ انفجاری که یک خانواده را خاکستر کرد
حوالی ساعت ۳ و نیم بامداد ۸ مرداد، سکوت محله مسکونی «چاهتنگو» با انفجاری مهیب شکسته شد. خانهای مسکونی در چند ثانیه به تلی از آوار تبدیل شد. خانواده پنجنفرهای که در آن زندگی میکردند،
زیر آوار ماندند؛ پدر، مادر و فرزند یکونیمسالهشان جان باختند و دو کودک دیگر با جراحات شدید به بیمارستان منتقل شدند.
تحلیل تصاویر ماهوارهای توسط نیویورک تایمز نشان میدهد که این حمله با بمبی ۹۰۰ کیلوگرمی انجام شده است؛
یکی از بزرگترین بمبهای متعارف مورد استفاده نیروهای نظامی آمریکا.
دهانه ایجادشده حداقل ۹ متر عرض داشته و آوار تا فاصله بیش از ۶۰ متری پراکنده شده است.
حدود ۲۰ واحد مسکونی همسایه نیز آسیب دیده و ساکنان آنها آواره شدهاند.
هیچ تأسیسات نظامی در نزدیکی این خانه وجود نداشته است.
ژئوسایتها جان سالم به در بردند، اما سایه خطر سنگین است
«کیمیا عجایبی»، مدرس ژئوتوریسم و ارزیاب رسمی شبکه جهانی ژئوپارکهای یونسکو،
در گفتوگو با درسانیوز هشدار میدهد:
که پدیدههای زمینشناختی قشم طی میلیونها سال شکل گرفتهاند و هرگونه ضربه یا شوک میتواند
به آنها آسیب برساند.
او میگوید: «نمیتوان با اطمینان کامل درباره میزان تأثیر این انفجارها بر ژئوسایتها اظهارنظر کرد
یا با قطعیت گفت که چنین آسیبی رخ داده یا نداده است.»
با این حال، «سجاد اشگرف»، مدیر ژئوپارک جهانی قشم، تأکید میکند که خوشبختانه در جریان
حملات چند ماه اخیر، هیچ آسیب مستقیمی به ژئوسایتها و میراث زمینشناختی قشم وارد نشده است.
او میگوید:
«ما برای این موضوع چند مرتبه پایش داشتیم که آخرین آن نیز مربوط به حملهای بود که ۸ مرداد اتفاق افتاد.»
اما او هشدار میدهد که موج انفجارها بهعنوان یک «تخریب انسانی» بالقوه میتواند آثار تخریبی داشته باشد و ژئوسایتها را تحت تأثیر قرار دهد.
فروپاشی اقتصاد محلی؛ ضربهای بزرگتر از بمب
اگرچه ژئوسایتها آسیب مستقیم ندیدهاند، اما اقتصاد محلی قشم با سقوطی بیسابقه مواجه شده است. به گفته اشگرف، «هدف اصلی ژئوپارکها که ارتقای اقتصاد محلی است، تحتتأثیر قرار گرفته و اختلال ایجادشده در گردشگری، کسبوکارهای محلی و اقتصاد منطقه را نیز تحتالشعاع قرار داده است.»
آمارها این بحران را به خوبی نشان میدهند:
سقوط ۹۵ درصدی گردشگری: بازدید گردشگران از ژئوسایتها به شدت کاهش یافته است.
تعطیلی کسبوکارها: هتلها، کافهها، اجارهدهندگان موتورسیکلت و قایقهای گردشگری یکی پس از دیگری تعطیل شدهاند.
رکود در صید: ماهیگیران نیز به دلیل ترس از حملات، از رفتن به آبهای آزاد خودداری میکنند.
مهاجرت اجباری: بسیاری از ساکنان جزیره را ترک کردهاند.
عجایبی در این باره میگوید:
«زمانی که ابتداییترین نیازهای زندگی با بحران روبهرو باشد، طبیعی است که
دیگر کسی به نیازهای درجه دو و سه فکر نکند.
بنابراین تمام هزینهها صرف تأمین مایحتاج اولیه میشود و بسیاری از مسائل دیگر،
از جمله گردشگری، در اولویتهای بعدی قرار میگیرد.»
حیاتوحش در سکوت جان میبازد
یکی از بخشهایی که معمولاً کمتر مورد توجه قرار میگیرد، تأثیر حملات بر حیاتوحش منطقه است.
عجایبی هشدار میدهد:
«مهاجرت اجباری جانوران، نابودی زیستگاهها و از بین رفتن گونههای مختلف، از پیامدهای چنین شرایطی است.
پیامدهای چنین رخدادهایی میتواند بسیار گسترده و جبرانناپذیر باشد.»
جنگلهای حرا، سواحل تخمگذاری لاکپشتهای پوزهعقابی و دیگر زیستگاههای حساس جزیره،
اکنون در سایه تهدیدات نظامی قرار دارند.
تابآوری یا فروپاشی؟ آزمونی سخت برای قشم
با وجود تمام این چالشها، اشگرف معتقد است که بحرانها میتوانند زمینهساز افزایش تابآوری
سرزمینی باشند.
او میگوید:
«هنگامی که از سرمایه اجتماعی قوی برخوردار باشیم، تجربه موفق جامعه محلی و شبکه همیاران
ژئوپارک میتواند ظرفیت ارزشمندی برای آموزش، تقویت و نهادینهسازی مفهوم تابآوری فراهم کند.»
پس از برقراری آتشبس موقت در فروردینماه، کمیسیون ملی یونسکوی ایران با تمامی پایگاهها و آثار ثبتشده یونسکو در کشور مکاتبه کرد تا گزارش وضعیت آنها را دریافت و به دبیرخانه یونسکو منتقل کند.
وقتی بمبها خاموش میشوند، اما سکوت هراسآورتر است
قشم، این نگین خلیج فارس، که روزگاری مقصد میلیونها گردشگر بود،
اکنون به جزیرهای متروک تبدیل شده است.
ژئوسایتهایش سالم ماندهاند، اما اقتصادش در آستانه فروپاشی است.
خانوادهها آواره شدهاند، کسبوکارها تعطیل شدهاند و ساکنان جزیره در ترسی دائمی به سر میبرند.
اما شگفتانگیزترین بخش ماجرا شاید این باشد که درحالیکه بمبها و موشکها به جان مردم
و زیرساختها افتادهاند، میراث چندمیلیونساله زمین همچنان پابرجا ایستاده است؛
گویی زمین خودش تصمیم گرفته است بیش از انسانها تاب بیاورد.
سؤال اینجاست: وقتی جنگ تمام شود، آیا قشم دوباره جان میگیرد یا این جزیره،
مانند بسیاری از مناطق جنگی، هرگز به شکوه پیشین خود باز نخواهد گشت؟
پاسخ این سؤال را فقط زمان خواهد داد؛ زمانی که شاید دیگر دیر شده باشد.
قشم؛ جایی که بمبها هرگز خاموش نشدند و ژئوپارک جهانی در محاصره آتش
