یادداشت مهمان، فاطمه حسین‌پور
برخی کتاب‌ها به گونه‌ای نوشته شده‌اند که گویی نویسنده تنها نشسته و آن‌ها را به رشته تحریر درآورده است؛ اما در مقابل، کتاب‌هایی وجود دارند که به نظر می‌رسد در میان ترس، درد و اضطراب به وجود آمده‌اند. این کتاب‌ها نشان می‌دهند که نویسنده ممکن است زمان زیادی برای نوشتن نداشته باشد و باید هر آنچه را که دیده، به سرعت بر روی کاغذ بیاورد. کتاب «تا روشنایی» دقیقاً از این دسته کتاب‌هاست. این اثر تنها روایت یک زن از زندگی مشترکش با شیخ ابراهیم زکزاکی نیست و صرفاً تاریخچه نهضت اسلامی نیجریه را نیز شامل نمی‌شود. «تا روشنایی» کتابی است برای ثبت حقیقت از زبان کسی که خود بخشی از این تاریخ بوده است؛ زینت ابراهیم، همسر شیخ زکزاکی، که بخشی از این روایت را در شرایط زندان و پس از تجربه سرکوب و شهادت فرزندانش نوشته است. به همین دلیل، از همان ابتدا می‌دانیم که با متنی معمولی روبه‌رو نیستیم.
کتاب «تا روشنایی» با عنوان کامل «زندان‌نوشت همسر شیخ زکزاکی درباره نهضت اسلامی نیجریه»، نوشته زینت ابراهیم، با ترجمه دفتر هنر و ادبیات بیداری و تدوین و تنظیم معصومه رامهرمزی، توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده است. نسخه چاپی این کتاب ۱۸۸ صفحه دارد و در سال ۱۴۰۴ به چاپ رسیده است. اما شاید مهم‌تر از مشخصات کتاب، شرایطی باشد که متن در آن شکل گرفته است. زینت ابراهیم در زندان تصمیم می‌گیرد تاریخچه نهضت اسلامی نیجریه را ثبت کند؛ نه برای اینکه فقط خاطرات شخصی‌اش را به یادگار بگذارد، بلکه برای اینکه روایت این حرکت تحریف نشود و آیندگان بدانند این جریان از کجا آغاز شده و چه مسیری را طی کرده است. او در ابتدای کتاب با صراحتی تکان‌دهنده می‌نویسد: «این مطالب را در زندان می‌نویسم.» و این جمله دقیقاً نشان می‌دهد که داستان با یک زندگی‌نامه معمولی تفاوت دارد.
شخصیت زینت ابراهیم
یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های «تا روشنایی»، خود شخصیت زینت ابراهیم است. در نگاه اول ممکن است تصور کنیم که کتابی درباره شیخ زکزاکی می‌خوانیم که راوی آن همسر اوست؛ اما با پیشرفت در متن، زینت ابراهیم از جایگاه یک شخصیت فرعی فاصله می‌گیرد و به یکی از شخصیت‌های اصلی کتاب تبدیل می‌شود. او زنی است که در کنار یک رهبر مذهبی و سیاسی زندگی کرده، در شکل‌گیری و ادامه نهضت حضور داشته، فشارها و بازداشت‌ها را تجربه کرده و داغ از دست دادن فرزندانش را به دوش کشیده است. به همین دلیل، روایت او صرفاً روایت «همسر یک رهبر» نیست؛ بلکه روایت زنی است که خود در یک مبارزه قرار داشته است.
کتاب «تا روشنایی» تنها درباره سیاست و مبارزه نیست، بلکه در بخش‌هایی به نقش زنان در نهضت اسلامی نیجریه و تغییر نگاه سنتی به جایگاه زن می‌پردازد و وجه خانوادگی و اجتماعی پررنگی نیز پیدا می‌کند. یکی از ویژگی‌های قابل توجه کتاب این است که نویسنده برای توضیح نهضت اسلامی نیجریه، از نقطه‌ای نسبتاً دورتر آغاز می‌کند. زینت ابراهیم ابتدا به تاریخ اسلام در غرب آفریقا، استعمار و تحولات اجتماعی و سیاسی این منطقه می‌پردازد و سپس به شکل‌گیری نهضت اسلامی نیجریه و نقش شیخ ابراهیم زکزاکی می‌رسد. در ادامه، زندگی و فعالیت‌های شیخ، دوران تحصیل، فعالیت‌های دانشجویی، شکل‌گیری حرکت اسلامی، سفر او به ایران و دیدارش با امام خمینی(ره)، تأسیس مدارس فودییه و دوره‌های مختلف زندان و فشار حکومتی روایت می‌شود. این بخش‌ها برای خواننده‌ای که اطلاعات زیادی از تاریخ معاصر نیجریه ندارد، اهمیت زیادی دارند؛ زیرا نشان می‌دهند نهضت اسلامی نیجریه ناگهان و بدون زمینه شکل نگرفته، بلکه نویسنده تلاش می‌کند ریشه‌های تاریخی و فکری آن را نیز توضیح دهد.
با وجود این توضیحات تاریخی، به نظر می‌رسد جذاب‌ترین بخش «تا روشنایی» جایی است که تاریخ بزرگ، وارد خانه کوچک یک خانواده می‌شود. در اینجا دیگر با نام‌ها و جریان‌های سیاسی صرف مواجه نیستیم؛ بلکه با یک زن، یک شوهر، فرزندان و یک خانواده روبه‌رو هستیم. زینت از زندگی مشترک خود با شیخ می‌گوید؛ از ازدواج، تربیت فرزندان و همراهی با همسرش. اما این زندگی خانوادگی در شرایط عادی جریان ندارد. سایه فعالیت‌های سیاسی و مذهبی، بازداشت و سرکوب همیشه بالای سر خانواده است. و سپس، تراژدی بزرگ‌تر می‌شود: شهادت فرزندان. در این نقطه، «تا روشنایی» از یک کتاب تاریخی فاصله می‌گیرد و تبدیل به روایتی عمیقاً انسانی می‌شود. خواننده دیگر فقط به دنبال این نیست که بداند «نهضت چه شد؟»؛ بلکه می‌خواهد بداند زنی که این همه فقدان را تجربه کرده، چگونه هنوز توانسته بنویسد، روایت کند و ادامه دهد.
«تا روشنایی» عنوان ساده‌ای به نظر می‌رسد، اما وقتی محتوای کتاب را می‌خوانیم، معنای آن عمیق‌تر می‌شود. تمام کتاب در کشمکش میان تاریکی و روشنایی حرکت می‌کند: زندان و آزادی، فقدان و امید، سرکوب و مقاومت، سکوت و روایت. زینت ابراهیم در شرایطی می‌نویسد که آینده خودش و خانواده‌اش روشن نیست؛ اما تصمیم می‌گیرد بنویسد تا چیزی در تاریکی گم نشود. از این منظر، «روشنایی» تنها یک پایان خوش یا یک مفهوم شعاری نیست؛ خودِ نوشتن تبدیل به نوعی روشنایی می‌شود. این کتاب به قلم زینت ابراهیم است و معصومه رامهرمزی تدوین و تنظیم اثر را انجام داده است. رامهرمزی پیش از این نیز در حوزه ادبیات مقاومت و خاطرات فعالیت داشته و آثاری مانند «یکشنبه آخر» و «امدادگر کجایی؟» به قلم او منتشر شده است. «امدادگر کجایی؟» نیز حاصل مصاحبه‌های طولانی با راوی و همراه با اسناد و تصاویر منتشر شده است. تجربه او در تدوین روایت‌های مستند و خاطره‌محور، در «تا روشنایی» نیز اهمیت پیدا می‌کند؛ زیرا متن اصلی باید در قالبی منسجم و قابل‌خواندن برای مخاطب فارسی‌زبان ارائه می‌شد.
شاید بزرگ‌ترین نقطه قوت کتاب این باشد که تاریخ را از حالت خشک و کتاب درسی خارج می‌کند. وقتی درباره استعمار، نهضت اسلامی نیجریه یا تحولات سیاسی صحبت می‌کنیم، ممکن است همه‌چیز دور و انتزاعی به نظر برسد؛ اما وقتی همین تاریخ را از زبان زنی می‌خوانیم که همسر یک رهبر این جنبش بوده و فرزندانش را در این مسیر از دست داده، اتفاق کاملاً متفاوتی رخ می‌دهد. تاریخ در اینجا چهره پیدا می‌کند. یک خانواده دارد. یک مادر دارد. یک زندان دارد. یک فقدان دارد. و همین، کتاب را از یک متن صرفاً اطلاعاتی جدا می‌کند. زینت ابراهیم تلاش نمی‌کند خود را صرفاً به عنوان یک شخصیت قهرمانانه معرفی کند. در روایت او، احساسات، ترس‌ها، روابط خانوادگی و حتی لحظه‌های شخصی نیز وجود دارند. این بخش‌ها باعث می‌شوند شخصیت‌ها از حالت نمادین خارج شوند و برای مخاطب ملموس‌تر شوند. اما در برخی قسمت‌های کتاب به دلیل پرداختن به زمینه‌های تاریخی و فکری، از روایت شخصی فاصله می‌گیرد و ممکن است ریتم مطالعه برای خواننده‌ای که بیشتر به خاطرات و داستان زندگی علاقه دارد، کمی کند شود.
به نظر می‌رسد یکی از اشتباهاتی که ممکن است هنگام معرفی این کتاب رخ دهد، این است که «تا روشنایی» را صرفاً کتابی درباره «همسر شیخ زکزاکی» بدانیم. این عنوان، بخش مهمی از واقعیت را بیان می‌کند، اما همه آن نیست. کتاب درباره زنی است که در یک جریان اجتماعی و سیاسی بزرگ زندگی کرده، شاهد فراز و فرودهای آن بوده و هزینه سنگینی برای باورهایش پرداخته است. به همین دلیل، مخاطب کتاب تنها علاقه‌مندان به زندگی شیخ زکزاکی یا تاریخ نیجریه نیستند. هر کسی که به خاطرات زنان، ادبیات مقاومت، زندان‌نوشت‌ها، تاریخ معاصر جهان اسلام و روایت‌های شخصی از دل حوادث بزرگ علاقه‌مند باشد، می‌تواند چیزی برای کشف کردن در این کتاب پیدا کند. این کتاب برخی بخش‌هایش اجازه نمی‌دهند بی‌تفاوت از کنارشان عبور کنیم. وقتی زنی در زندان تصمیم می‌گیرد تاریخ را بنویسد، در واقع دارد با فراموشی مبارزه می‌کند. او می‌داند اگر ننویسد، ممکن است دیگران جای او روایت کنند؛ ممکن است تاریخ از نگاه دیگری بازنویسی شود و آنچه بر خانواده و نهضتش گذشته، در میان انبوه روایت‌های رسمی گم شود. بنابراین نوشتن برای زینت ابراهیم تنها یک کار ادبی نیست؛ بلکه یک وظیفه است. و شاید به همین دلیل، «تا روشنایی» را باید بیشتر از آنکه کتابی درباره یک رهبر بدانیم، کتابی درباره حافظه، ایستادگی و قدرت روایت کردن بدانیم. چیزی که از کتاب در ذهن می‌ماند تنها نام شیخ زکزاکی یا تاریخ نهضت اسلامی نیجریه نیست؛ بلکه تصویر زنی است که در تاریکی نشسته، آینده‌اش را نمی‌داند، عزیزانش را از دست داده، اما هنوز می‌نویسد. شاید «تا روشنایی» دقیقاً از همین‌جا معنا پیدا می‌کند: گاهی روشنایی چیزی نیست که منتظر باشیم از بیرون برسد؛ گاهی باید خودمان چراغی روشن کنیم و شروع کنیم به روایت کردن. و زینت ابراهیم، در این کتاب، دقیقاً همین کار را کرده است.
