محسن عباسی‌فرد، عضو فدراسیون‌های بین‌المللی و جهانی (IFJ، AIPS، FISU) و سردبیر پایگاه تحلیلی-خبری درسانیوز
هم‌زمان با ۱۸ مهر، روز جهانی پرندگان مهاجر، تالاب هورالعظیم در خوزستان میزبان پرندگان زمستان‌گذر است؛ اما ۶۰ درصد آن خشک شده و مجوز توسعه میدان نفتی سهراب در تنها بخش آب‌دار و زیستگاهی تالاب، نگرانی از نابودی آخرین پناهگاه پرندگان مهاجر و «گنج تالاب‌های خاورمیانه» را تشدید کرده است.
کارشناسان هشدار می‌دهند آلودگی صوتی و نوری، جاده‌سازی، سگ‌های رهاشده کمپ‌های نفتی و کاهش حقابه، امنیت لانه‌گزینی را از بین برده و آمار پرندگان مهاجر را از ۸۸ هزار و ۵۸۵ قطعه در زمستان ۱۴۰۳ به ۷۱ هزار و ۵۸۴ قطعه در زمستان ۱۴۰۴ کاهش داده است.
هورالعظیم؛ شاهراه مهاجرت پرندگان در بحران
پاییز که از راه می‌رسد، آسمان خوزستان میزبان بال‌هایی می‌شود که از سیبری، اروپای شرقی و جنوب آفریقا می‌آیند. تالاب هورالعظیم، بزرگ‌ترین میزبان پرندگان مهاجر در استان و آخرین بازمانده تالاب‌های بین‌النهرین، هر سال در این فصل به شاهراه مهاجرت پرندگان تبدیل می‌شود؛ پهنه‌ای که یک‌سوم آن در ایران و دوسومش در عراق قرار دارد و بیش از ۳۰۰ گونه پرنده از ۴۱۱ گونه ثبت‌شده خوزستان در آن دیده می‌شود.
اما امسال هور تشنه است: ۶۰ درصد تالاب خشک شده و کمتر از ۴۰ درصد آن آب‌دار یا مرطوب باقی مانده است. هم‌زمان با ۱۸ مهر، روز جهانی پرندگان مهاجر و شعار «هر پرنده به حساب می‌آید»، سازمان حفاظت محیط‌زیست مجوز توسعه میدان نفتی سهراب را در شمال هورالعظیم صادر کرده است؛ جایی که تنها بخش آب‌دار و زیستگاهی تالاب است.
روز جهانی پرندگان مهاجر در سایه خشکی هورالعظیم و مجوز سهراب
کارشناسان هشدار می‌دهند آلودگی صوتی و نوری، جاده‌سازی، دکل‌ها و فلرها، سگ‌های رهاشده کمپ‌های نفتی و کاهش حقابه، امنیت لانه‌گزینی و جوجه‌آوری پرندگان را از بین برده است. تلخ‌ترین نشانه این بحران، تابستان ۱۴۰۲ بود؛ زمانی که سگ‌های شرکت‌های نفتی به نخستین کلونی فلامینگوهای هورالعظیم با ۳۰۰ تا ۴۰۰ آشیانه حمله کردند و ۳۶۷ جوجه فلامینگو را از بین بردند.
اکنون پرسش اصلی این است: اگر آخرین پناهگاه آب‌دار هورالعظیم به کارگاه نفت تبدیل شود، پرندگان مهاجر کجا فرود بیایند؟ در روزی که جهان برای پرندگان مهاجر و اهمیت هر تک‌پرنده فراخوان می‌دهد، هورالعظیم در بحرانی‌ترین وضعیت خود قرار دارد؛ تالابی که زمانی «گنج تالاب‌های خاورمیانه» نامیده می‌شد، امروز با خشکی، آلودگی و توسعه نفتی دست‌وپنجه نرم می‌کند.
هورالعظیم در بحران؛ میدان نفتی سهراب و تهدید پرندگان مهاجر
پاییز از راه رسیده و مهاجرت پرندگان زمستان‌گذر به خوزستان آغاز شده است. تالاب هورالعظیم، بزرگ‌ترین میزبان این پرندگان در استان، اما در شرایط بحرانی قرار دارد. هور در تابستان تشنه ماند و اکنون ۶۰ درصد از تالاب خشک است. فعالیت میدان‌های نفتی نیز با شدت ادامه دارد.
۱۸ مهر، «روز جهانی پرندگان مهاجر»، با شعار «هر پرنده به حساب می‌آید» فرارسیده است؛ در حالی که مجوز توسعه میدان نفتی سهراب، نگرانی از نابودی آخرین قسمت آب‌دار و تنها بخش زنده هورالعظیم را به میان آورده است. کارشناسان هشدار داده‌اند که طرح سهراب تبعات جبران‌ناپذیری به‌دنبال خواهد داشت.
با این حال، «سازمان حفاظت محیط‌زیست» هنوز به مطالبه لغو مجوز این میدان نفتی پاسخ نداده است و بیم آن می‌رود با توسعه طرح‌های نفت، «گنج تالاب‌های خاورمیانه» و شاهراه مهاجرت پرندگان برای همیشه نابود شود.
سگ‌های کمپ نفت، فلامینگوها را کشتند
اوایل تیر ۱۴۰۲، محیط‌بان هنگام سرکشی به نخستین کلونی فلامینگوها در هورالعظیم با آشیانه‌های ویران و پوسته تخم پرندگان مواجه شد و اثری از جوجه فلامینگوها نیافت. تنها دو هفته از شمارش ۳۶۷ جوجه و ثبت کلونی جدید فلامینگوها در خوزستان و هورالعظیم گذشته بود و حالا همه آن‌ها از بین رفته بودند. در واقع، جوجه‌ها طعمه سگ‌هایی شدند که کمپ‌های شرکت نفت با خود به هورالعظیم آورده بودند.
فلامینگوها در مرکز هور، جایی میان دکل‌ها و فلرهای نفتی، آشیانه‌های گلی‌شان را ساخته بودند؛ جایی که آب عمق مناسبی داشت و گمان می‌رفت امن و دور از تأسیسات نفتی باشد. آن تابستان، اولین و آخرین جوجه‌آوری فلامینگوها در هورالعظیم بود. محیط‌بان‌ها تا مدت‌ها سوگوار مرگ دسته‌جمعی جوجه فلامینگوها بودند و خشم‌شان از این حادثه تلخ حتی بیشتر از حفاری چاه‌های غیرمجاز میدان نفتی «یاران» بود، اما این خبر هیچ‌گاه رسانه‌ای نشد.
روز جهانی پرندگان مهاجر در سایه خشکی هورالعظیم و مجوز سهراب
«موسی مدحجی»، رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های «اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان»، به درسانیوز می‌گوید: «این کلونی برایمان خیلی بااهمیت بود و اگر تعداد فلامینگوها بیشتر می‌شد، می‌توانست جاذبه گردشگری هم باشد، چون امکان دیدن آن‌ها با دوربین چشمی وجود داشت. ۳۰۰ تا ۴۰۰ آشیانه در این کلونی برآورد شده بود که همه آن‌ها را سگ‌های شرکت‌های نفتی از بین بردند. با این شرکت‌ها مکاتبه کردیم که برای سگ‌های رهاشده در سایت‌ها و کمپ‌هایی که در هورالعظیم است، چاره‌ای کنند و حداقل غذارسانی را متوقف کنند، اما تاکنون نتیجه‌ای نداشته است.»
نفت صاحب‌خانه شد
داستان هور و نفت، از حدود دو دهه پیش با واگذاری حدود هشت هزار هکتار از تالاب برای استخراج نفت آغاز شد. هورالعظیم که پیش از آن با ساخت «سد کرخه» نیمه‌جان شده بود، با چالش استقرار چاه‌ها، فلرها و کمپ‌های نفت نیز دست‌به‌گریبان شد. در این مدت بیش از نیمی از هورالعظیم خشک شده و در حال حاضر کمتر از ۴۰ درصد آن آب‌دار یا مرطوب است.
اما آنچه در این میان کمتر مورد توجه بوده، تأثیر حضور نفت بر حضور پرندگان، به‌ویژه پرندگان مهاجر، در هورالعظیم است. رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های خوزستان با اشاره به اهمیت هورالعظیم به‌عنوان ایستگاه مهاجرت پرندگان، سه مسیر مهاجرت (کریدور) برای پرندگان در ایران برمی‌شمارد که شامل سیبری، اروپای شرقی و جنوب آفریقا است. هرکدام از تالاب‌های کشور در سایر استان‌ها، متأثر از یکی از این مسیرها هستند، اما تفاوت تالاب‌های خوزستان (هورالعظیم و «شادگان») در این است که پرندگان مهاجر از هر سه مسیر را میزبانی می‌کنند.
کاهش آمار پرندگان مهاجر در هورالعظیم
در سال‌های اخیر، آمارها حاکی از کاهش پرندگان مهاجر به هورالعظیم است. براساس سرشماری‌های زمستانه در سال ۱۴۰۴، ۷۱ هزار و ۵۸۴ قطعه پرنده در این تالاب شمارش شده، در حالی که در سال ۱۴۰۳، ۸۸ هزار و ۵۸۵ قطعه شمارش شده بود.
امنیت زیستگاه، فراوانی غذا، شکار و صید، تغییر اقلیم، آلاینده‌ها و شرایط غیرطبیعی مثل برق و جریانات مغناطیسی از عواملی است که به گفته مدحجی بر مهاجرت پرندگان تأثیر دارد: «در هورالعظیم کاهش جمعیت این پرندگان در پی خشکسالی‌ها و عدم تأمین کامل حقابه هور و تخریب زیستگاه‌ها بوده است. به‌خاطر استقرار شرکت‌های نفتی و وجود جاده‌های زیاد، امکان دسترسی به نقاط بکر تالاب فراهم شده که باعث شده امنیت زیستگاه از بین برود. از سوی دیگر، دکل‌ها و تردد خودروها نیز تأثیر منفی روی زیستگاه گذاشته است. انحلال خاک ناشی از خاک‌ریزی در پروژه‌های جاده‌سازی همچنین موجب شده شوری آب تالاب افزایش یابد و به‌تبع آن زیستمندان و آبزیان که خوراک پرندگان است، کاهش پیدا کند.»
او عوامل انسانی و شعاع اثرپذیری را از مواردی می‌داند که در مطالعات و گزارش‌ها نادیده گرفته می‌شود، در حالی که این عوامل روی حضور پرندگان مهاجر اثرگذار است: «شاید سطح اشغال سایت‌های نفت زیاد به نظر نیاید، اما سطح پراکنش آن‌ها زیاد است و باعث می‌شود اثرپذیری بالا برود. پرندگان مکانی را برای لانه‌گزینی انتخاب می‌کنند که محیطی امن باشد و این نقاط امن در هورالعظیم دیگر پیدا نمی‌شود یا خیلی کم شده است.»
هورالعظیم؛ گنج تالاب‌های خاورمیانه و شاهراه مهاجرت
تالاب مرزی هورالعظیم در جنوب غربی کشور، آخرین بازمانده تالاب‌های بین‌النهرین است که یک‌سوم آن در ایران و دوسومش در عراق قرار دارد. «کرامت حافظی بیرگانی»، عضو «کمیته ثبت پرندگان ایران» (IBRC) و نماینده این کمیته در خوزستان، در گفت‌وگو با درسانیوز، هورالعظیم را گنج تالاب‌های خاورمیانه و شاهراه جهانی مهاجرت پرندگان آسیا، اروپا و آفریقا توصیف می‌کند که از ۴۱۱ گونه پرنده ثبت‌شده خوزستان، بیش از ۳۰۰ گونه در هورالعظیم ثبت شده است:
«این تالاب میان‌رودان، زیستگاهی خاص با گونه‌های خاص است که بعضی از آن‌ها اندمیک (بوم‌زاد) هستند. در این تالاب پرندگان بومی، پرندگان مهاجر تابستان‌گذر، پرندگان زمستان‌گذر و پرندگان عبوری زیست می‌کنند. ۲۰، ۳۰ گونه از پرندگان در معرض خطر انقراض که در لیست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) هستند، در هورالعظیم دیده شده‌اند؛ از جمله اردک مرمری، سسک نیزار خوزی، پلیکان سفید و اردک سرحنایی. همچنین زیستگاه جانوران کمیابی مثل سمور آبی بین‌النهرین (شنگ خز نرم)، موش دم‌دراز بین‌النهرین و لاک‌پشت فراتی است. برخی پرندگان که تعدادشان در خاورمیانه بسیار کم است نیز در هورالعظیم ثبت شده‌اند؛ مثل مارگردن، آکراس آفریقایی و غول حواصیل. اما متأسفانه شاهد هستیم که هورالعظیم که جزو مهم‌ترین تالاب‌های جهان و مهم‌ترین مرکز پرنده‌نگری خاورمیانه است، در فهرست تالاب‌های رامسر (رامسرسایت) ثبت نشده است.»
از فلامینگوهای از دست رفته تا میدان نفتی سهراب؛ بحران در گنج تالاب‌های خاورمیانه
او شرایط هورالعظیم را بحرانی توصیف می‌کند و می‌گوید: «طرح‌های نفتی زیستگاه را نابود می‌کند. اگرچه می‌شود این طرح‌ها را با خطرات کمتر اجرا کرد، اما تاکنون این امر اتفاق نیفتاده و مراقبت خاص یا رعایت مسائل حفاظتی را ندیده‌ایم. آلودگی‌ها را نمی‌توان به آلودگی نفتی خلاصه کرد. با حضور نفت در تالاب با آلودگی صوتی و نور، کمپ‌های اسکان، جاده‌سازی و تغییر منظر تالاب مواجه هستیم. دکل‌های بلند برق و سیم‌های طولانی، تالاب را به یک کارگاه تبدیل کرده و با قرار گرفتن در مسیر پرواز پرندگان باعث برق‌گرفتگی و کشته‌شدن تعداد زیادی از آن‌ها می‌شود. ساخت جاده‌ها دسترسی به هر نقطه‌ای را ممکن کرده و به‌خاطر وجود چندین هزار سگ رهاشده که شرکت‌های نفتی با خود به تالاب آورده‌اند، حیات پرندگان و آشیانه‌هایشان به خطر افتاده است.»
به گفته حافظی، این مسئله بسیار پیچیده است و مسئله حضور نفت در هورالعظیم، مسئله حضور انسان در تالاب است: «پیش از این، این پهنه آبی و امنی بود. این‌ها باعث شده که شاید روزانه چهل، پنجاه پرنده که گاه از گونه‌های در معرض انقراض هستند، در هورالعظیم کشته شوند، اما این موضوع به‌دلایل مختلف اصلاً دیده نمی‌شود.»
خلأهای گزارش سهراب؛ صدا و نوری که دیده نمی‌شود
میدان سهراب بعد از میادین نفتی «آزادگان شمالی»، «آزادگان جنوبی»، «یاران شمالی» و «یاران جنوبی»، پنجمین میدان نفتی در هورالعظیم به شمار می‌رود. سازمان حفاظت محیط‌زیست مجوز محیط‌زیستی طرح توسعه سهراب را ۲۵ مرداد ۱۴۰۵ صادر کرد، در حالی که کمیته ارزیابی سازمان حفاظت محیط‌زیست در آذر ۱۴۰۲ به‌دلیل احتمال بروز آسیب‌های گسترده و خشکیدن بخش‌های قابل‌توجهی از تالاب هورالعظیم، این طرح را رد کرده بود. این مجوز اعتراضات وسیعی به‌دنبال داشت و کارشناسان، کنشگران و مردم بومی هورالعظیم خواستار لغو مجوز شدند.
در طرح توسعه سهراب که مسئولان برای ۲۰ سال به پیمانکار واگذار کرده‌اند، قرار است بیش از ۲۰ حلقه چاه نفت، ۶ محوطه سرچاهی جدید، مرکز تفکیک، ایستگاه پمپاژ و ۵۸ کیلومتر خط لوله انتقال نفت در مخزن شماره یک در شمال تالاب اجرا شود که تنها قسمت آب‌دار و زیستگاهی آن است.
«هر پرنده به حساب می‌آید»؛ اما هورالعظیم پرندگان را از دست می‌دهد
«حسین محمودی»، جامعه‌شناس محیط‌زیست و عضو هیئت‌علمی «دانشگاه شهید بهشتی»، در گفت‌وگو با درسانیوز درباره اثرات طرح توسعه سهراب بر هورالعظیم به‌عنوان زیستگاه پرندگان مهاجر می‌گوید: «براساس آمارهای سرشماری زمستانه در سال ۱۴۰۴، ۱۴۱ هزار و ۷۲۰ پرنده در خوزستان دیده شده که نیمی از آن‌ها در هورالعظیم بوده است و این عظمت زیستگاه را نشان می‌دهد. با این حال، آنچه در طرح توسعه سهراب تأکید شده و در گفتمان رسمی اداره‌کل محیط‌زیست خوزستان هم اعلام شده، مسائل هیدرولوژیکی تالاب و حقابه است. این موضوع قطعاً مهم است، اما آن چیزی که نادیده گرفته می‌شود، آلودگی‌های صوتی و نوری است. یعنی آن چیزی که پرندگان (که بیشترین تعداد زیستمندان هورالعظیم را تشکیل می‌دهند) را از نظر تعداد و کیفیت زیستگاه تحت تأثیر قرار می‌دهد.»
آلودگی صوتی ۸۵ تا ۱۱۵ دسی‌بل
در گزارش ارزیابی محیط‌زیستی طرح توسعه سهراب، انواع آلودگی صوتی شامل فعالیت‌های تردد وسایل نقلیه سنگین، حمل‌ونقل و دپوی مصالح و تجهیزات، جوشکاری، خاک‌برداری، خاک‌ریزی، فعالیت دیزل‌ژنراتورها، مخلوط‌کن‌ها و لرزاننده‌ها و… مطرح شده که در عملیات حفاری و همچنین حفر کانال، فعالیت کمپرسورها، فن‌ها، سیستم‌های تهویه هوا و تولید هوای فشرده، پمپ‌ها، فعالیت‌های زنگ‌زدایی و شات‌بلاست، تجهیزات و دستگاه‌های تولیدی و تعمیراتی، دستگاه‌های پشتیبانی و نگهداری و وسایل حمل‌ونقل کارکنان از مهم‌ترین عوامل انتشار صوت هستند.
محمودی توضیح می‌دهد: «براساس برآوردهای این گزارش، در عملیات ساخت‌وساز به‌دلیل استفاده از انواع ماشین‌آلات، میزان صدا و ارتعاش در منطقه افزایش می‌یابد و این دستگاه‌ها در زمان کار تراز صوتی معادل ۸۵ تا ۱۱۵ دسی‌بل تولید خواهند کرد که بالاتر از استاندارد شبانه‌روزی معادل تراز صوت ۷۰ دسی‌بل برای محیط باز است. البته منابع دیگر استاندارد صدا برای پرندگان را کمتر از ۵۰ دسی‌بل (حتی ۴۰ دسی‌بل) اعلام کرده‌اند که نشان می‌دهد در این طرح ۲ تا ۲٫۵ برابر تراز یا بالاتر صوت ایجاد خواهد شد که صد درصد باعث ترس و وحشت پرندگان و زیستمندان و فرار آن‌ها می‌شود. به‌خصوص در پرندگان مهاجر که خوی وحشی بیشتری دارند و معمولاً هرگونه صدا و نور، زیستگاهشان را ناامن می‌کند.»
آلودگی نوری و تغییر ریتم زندگی پرندگان
به گفته محمودی، درباره آلودگی نوری نیز با وجودی که گفته می‌شود فلرها قرار است به خارج از محدوده تالاب منتقل شوند، اما پروژکتورها و نورافکن‌هایی که در پدها نصب می‌شوند را خواهیم داشت که ریتم زندگی و رفتار پرندگان را تغییر می‌دهند. او یکی از مشکلات گزارش سهراب را در این می‌داند که آلودگی صوتی و نوری در گزارش وزنی ندارد و مثل این است که برای خالی نبودن عریضه نوشته شده است:
«در گزارش، فاصله امن ۱۰۰ تا ۱۸۰ متر برآورد شده، اما مسئله این است که صدا و نور صدها کیلومتر فراتر از حصارها می‌روند و اثرگذاری خود را نه‌تنها در زمان توسعه، بلکه در زمان بهره‌برداری طرح نیز خواهند داشت. این چیزی است که خیلی شرایط را متفاوت می‌کند، ولی در گزارش این‌ها وزنی ندارد، در حالی که همین می‌توانست تصمیم‌گیری کند که این‌جا مناسب توسعه چاه‌ها نیست. در واقع، در این گزارش کسی برای زیستگاه بودن هورالعظیم و منطقه حفاظت‌شده بودن آن وزنی قائل نشده است. گویی گزارش ارزیابی برای مناطق خشکی نوشته شده که اصلاً رنگ و بوی اکوسیستم آبی را ندارد. برای همین است که اداره‌کل محیط‌زیست خوزستان می‌گوید نفت فقط ۲۰۰۰ هکتار را خشک کرده، ولی نمی‌گویند فعالیت‌های نفتی چند پرنده را فراری داده یا گونه‌های دیگر چقدر در معرض خطر هستند.»
شاهراه مهاجرت پرندگان خاورمیانه در محاصره نفت، خشکی و آلودگی
کیفیت آب و فلزات سنگین
محمودی به بخش دیگری از گزارش طرح سهراب درباره کیفیت آب نیز اشاره می‌کند: «براساس این گزارش، در رسوبات آب، فلزات سنگین دیده می‌شود و احتمال افزایش در حین کار را هم مطرح می‌کند، اما اینکه با پایین آمدن کیفیت آب، آبزیان چقدر تحت‌تأثیر قرار می‌گیرند، هیچ وزنی در گزارش داده نشده است.»
این استاد دانشگاه ادامه می‌دهد: «شرکت نفت می‌گوید که محوطه‌های درون‌چاهی (پد) در حاشیه دایک مرزی است و به ورودی آب به تالاب هم کاری ندارند، بنابراین مشکلی از بابت این طرح وجود ندارد. اما حتی با فرض اینکه میزان آبگیری هور همین مقدار بماند و در ۲۰ سال فعالیت سهراب تغییری نکند، نمی‌توان از بحث اکولوژی تالاب گذشت. تالابی که فقط آب داشته باشد و زیستمندانش مهاجرت کرده باشند، کارکردش را از دست می‌دهد و خدمات اکوسیستمی آن کاهش پیدا می‌کند. بنابراین، همان‌گونه که مهاجرت مردمان هور را باید در نظر داشته باشیم ـ که قطعاً اتفاق خواهد افتاد ـ باید به مهاجرت سایر زیستمندان، از جمله پرندگان، هم توجه کنیم. چراکه مهاجرت پرندگان اکنون در بسیاری از تالاب‌های کشور اتفاق افتاده و به‌دلایل مختلف و آلودگی صوتی و نوری، تعداد پرندگان مهاجر سال‌به‌سال کمتر می‌شود. نمونه آن درنای امید در فریدون‌کنار بود. این گونه‌ها به‌تدریج آن‌قدر کم می‌شوند که روزی به این تراژدی می‌رسیم که منتظر تک‌پرنده باشیم.»
روز جهانی پرندگان مهاجر در سایه خشکی هورالعظیم و مجوز سهراب
او به ادعای دیگری درباره نبود مطالعات علمی درباره تأثیر فعالیت‌های نفت بر پرندگان مهاجر هورالعظیم، این‌گونه پاسخ می‌دهد: «آنچه به خصلت‌ها و ویژگی‌های تالاب بازمی‌گردد، برای هورالعظیم هم صدق می‌کند، حتی اگر مطالعه نشده باشد. صدها پژوهش در تالاب‌های مختلف وجود دارد که همه یک نتیجه را گرفته‌اند، بنابراین هورالعظیم مستثنی نیست. از آن جمله می‌توان پژوهش‌های میدانی دو دهه گذشته در مورد آلودگی صدا و نور را به‌عنوان نمونه مطرح کرد.»
سولاستالوژی؛ دلتنگی برای خانه‌ای که هنوز هست
محمودی حضور پرنده‌ها را بخشی از تقویم زندگی هورنشینان، گاومیش‌داران و صیادان می‌داند: «برای مردمان بومی تالاب، رسیدن مرغابی‌ها و اردک‌ها خبر از یک زمانی می‌داد. برای همین از سولاستالوژی (Solastalgia، غم بوم‌زاد) صحبت کردم که به تجربه آن را شنیدم؛ یعنی «دلتنگی برای خانه، وقتی که هنوز در خانه‌ای». به عبارت دیگر، سلامت هور، معادل سلامت مردمان هور هم است. اگر خدمات اکولوژیکی هور کاهش پیدا کند، سلامت جسمی و سلامت روان‌شناختی از زاویه دید سولاستالوژی هم پایین می‌آید و این همبستگی مساحت آبی و توان اکولوژیکی و سلامت روان تالاب‌نشینان ثابت شده است.»
خیال خام توسعه؛ «هر پرنده به حساب می‌آید»
محمودی در ادامه، شعار امسال روز جهانی پرندگان مهاجر را تأکیدی بر ارزش پرندگان می‌داند که هرساله تعدادشان کمتر و عرصه بر آن‌ها تنگ‌تر شده است: «در ادبیات توسعه، گمان می‌رود که تعداد پرنده‌ها زیاد است و اگر چندتایی تلف شوند، اشکالی به‌وجود نمی‌آید، ولی ما در وضعیتی هستیم که هر پرنده مهم است و یک پرنده را هم باید به حساب بیاوریم و این اهمیت انتخاب «هر پرنده به حساب می‌آید» را به‌عنوان شعار امسال روز جهانی پرندگان مهاجر نشان می‌دهد.»
او به خصلت مشهور مهمان‌نوازی ایرانی‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: «مشاهداتم در پژوهش بر روی تالاب‌ها نشان می‌دهد که مردمان تالاب‌ها، به‌ویژه تالاب‌هایی که پرندگان مهاجر دارند، مهمان‌نوازتر هستند. در این محیط افراد به‌گونه‌ای زیست می‌کنند که رفتارهای زیستمندان دیگر می‌تواند به آن شکل بدهد، بنابراین رسم نیست که ما میزبان پرندگان مهاجر باشیم، ولی رسم مهمان‌نوازی را به جا نیاوریم.»
هورالعظیم ۶۰ درصد خشک؛ پرندگان مهاجر در انتظار حقابه و امنیت زیستگاه
هورالعظیم، به‌عنوان بزرگ‌ترین میزبان پرندگان مهاجر در خوزستان و یکی از مهم‌ترین تالاب‌های خاورمیانه، امروز با بحران‌های هم‌زمان خشکی، حقابه ناقص، آلودگی صوتی و نوری، جاده‌سازی، سگ‌های رهاشده و توسعه میدان‌های نفتی روبه‌روست. مجوز طرح توسعه میدان سهراب، نگرانی‌ها درباره نابودی آخرین بخش آب‌دار هورالعظیم را افزایش داده است.
کارشناسان می‌گویند: حتی اگر آب تالاب حفظ شود، بدون امنیت زیستگاه، غذا و آرامش صوتی و نوری، پرندگان مهاجر این شاهراه حیاتی را ترک خواهند کرد. شعار امسال روز جهانی پرندگان مهاجر، «هر پرنده به حساب می‌آید»، یادآور می‌شود که در وضعیت بحرانی تالاب‌ها، حتی نجات یک پرنده نیز اهمیت دارد.
پرسش‌های متداول
علت اصلی کاهش پرندگان مهاجر در هورالعظیم چیست؟
خشکسالی، عدم تأمین کامل حقابه، تخریب زیستگاه، آلودگی صوتی و نوری، جاده‌سازی، سگ‌های رهاشده و فعالیت میدان‌های نفتی از مهم‌ترین عوامل کاهش پرندگان مهاجر در هورالعظیم عنوان شده‌اند.
میدان نفتی سهراب چه تهدیدی برای هورالعظیم ایجاد می‌کند؟
طرح توسعه سهراب در شمال تالاب و در تنها بخش آب‌دار و زیستگاهی هورالعظیم اجرا می‌شود. کارشناسان هشدار می‌دهند آلودگی صوتی، نوری، جاده‌سازی و حضور انسان و سگ‌های رهاشده می‌تواند زیستگاه پرندگان مهاجر را نابود کند.
چرا فلامینگوهای هورالعظیم از بین رفتند؟
در تیر ۱۴۰۲، سگ‌های کمپ‌های شرکت نفت به نخستین کلونی فلامینگوها در هورالعظیم حمله کردند و آن را از بین بردند. حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ آشیانه برآورد شده بود و جوجه‌ها طعمه سگ‌های رهاشده شدند.
هورالعظیم چند درصد خشک شده است؟
بر اساس این گزارش، در تابستان امسال ۶۰ درصد از تالاب خشک شده و کمتر از ۴۰ درصد آن آب‌دار یا مرطوب است.
راهکارهای مطرح‌شده برای نجات هورالعظیم چیست؟
تأمین حقابه، لغو یا بازنگری مجوز میدان نفتی سهراب، توقف غذارسانی به سگ‌های رهاشده، کاهش آلودگی صوتی و نوری، انتقال فلرها و پایش مستقل زیستگاه از مهم‌ترین مطالبات کارشناسان و فعالان محیط‌زیست است.
هورالعظیم بدون پرنده، تالاب نیست
هورالعظیم را نه فقط با وسعت آب، بلکه با بال‌هایی می‌شناسند که هر پاییز از سیبری، اروپای شرقی و جنوب آفریقا به آن می‌رسند. تالابی که یک‌سومش در ایران و دوسومش در عراق است، اگر پرندگان مهاجر را از دست بدهد، تنها یک پهنه آبی یا خشکیده باقی می‌ماند؛ نه شاهراه مهاجرت، نه «گنج تالاب‌های خاورمیانه»، نه بخشی از حافظه زیستی مردمان هور.
امروز ۶۰ درصد هورالعظیم خشک است، سازمان حفاظت محیط‌زیست مجوز میدان نفتی سهراب را در تنها بخش آب‌دار و زیستگاهی آن صادر کرده و صدا، نور، جاده، دکل و سگ‌های رهاشده، امنیت لانه‌گزینی و جوجه‌آوری را از پرندگان گرفته‌اند. فلامینگوهایی که در تیر ۱۴۰۲ در مرکز هور آشیانه ساخته بودند، اولین و آخرین جوجه‌آوری خود را با حمله سگ‌های کمپ‌های نفتی تجربه کردند؛ ۳۶۷ جوجه از بین رفت و ۳۰۰ تا ۴۰۰ آشیانه ویران شد. این تنها یک حادثه محلی نبود؛ هشداری بود که هیچ‌گاه جدی گرفته نشد.
کارشناسان می‌گویند حتی اگر آب هور حفظ شود، تالابی که پرندگانش را از دست بدهد، کارکرد اکولوژیکی و خدمات اکوسیستمی‌اش فرو می‌ریزد. شعار امسال روز جهانی پرندگان مهاجر، «هر پرنده به حساب می‌آید»، درست در همین نقطه معنا پیدا می‌کند: در وضعیتی که تعداد پرندگان مهاجر از ۸۸ هزار و ۵۸۵ قطعه در زمستان ۱۴۰۳ به ۷۱ هزار و ۵۸۴ قطعه در زمستان ۱۴۰۴ کاهش یافته، دیگر نمی‌توان با «چند پرنده کمتر» بحران را عادی‌سازی کرد.
اگر قرار است هورالعظیم زنده بماند، باید حقابه تأمین شود، مجوز توسعه میدان سهراب لغو یا بازنگری شود، غذارسانی به سگ‌های رهاشده متوقف شود، آلودگی صوتی و نوری جدی گرفته شود و پایش مستقل زیستگاه در اولویت قرار گیرد. در غیر این صورت، روز جهانی پرندگان مهاجر برای هورالعظیم به یادبودی تبدیل می‌شود برای شاهراهی که دیگر پرنده‌ای در آن فرود نمی‌آید.
«هر پرنده به حساب می‌آید» تنها یک شعار نیست؛ یک هشدار است. هورالعظیم امروز به حساب پرندگانش رسیدگی نکرده است. اگر دیر شود، شاید دیگر پرنده‌ای نماند که به حساب بیاید.
