«نوروز بیرونق؛ روایتی از حذف سفر در سفره معیشت ایرانیان»
محمدصالح قنبری گزارشگر پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز؛ هر ساله تعطیلات نوروز به عنوان مهمترین فصل سفر در ایران، آیینه تمامنمای رفتار گردشگری خانوارها و نشاندهنده عمق رونق یا رکود اقتصادی کشور به شمار میآید.
امسال اما، با گذشت از سالی آکنده از التهاب سیاسی، بحرانهای اقتصادی بیسابقه و تورم افسارگسیخته که هزینههای زندگی را به سطحی هشداردهنده رسانده، نشانهها از تغییری عمیق در اولویتهای مردم حکایت دارد.
مرکز پژوهشهای مجلس پیشتر هشدار داده بود که با تضعیف معیشت، الگوی سفرها به سمت کاهش مدت اقامت، حذف هزینههای جانبی و حتی حذف کامل سفر میل کرده است.
اکنون، دادههای میدانی و آماری از پلتفرمهای رزرو آنلاین و روایتهای فعالان صنعت گردشگری، تصویری نگرانکننده از نوروز ۱۴۰۵ ترسیم میکنند؛ تصویری که در آن «سفر» به کالایی لوکس برای اقشار متوسط تبدیل شده و «بومگردیها» به عنوان نماد توسعه پایدار، با بحران بقا دستوپنجه نرم میکنند.
این گزارش، با واکاوی آمارها و گفتوگو با سه اقامتگاه در نقاط مختلف کشور، ابعاد انسانی این رکود را بررسی کرده و تلاش میکند به پرسش اساسی پاسخ دهد: آیا نوروز ۱۴۰۵، آخرین امید گردشگری ایران خواهد بود یا سرآغاز افولی بلندمدت؟
حذف سفر از سبد هزینههای نوروزی
تعطیلات فروردین را میتوان مهمترین فصل سفر عمومی و معتبرترین شاخص برای سنجش حالوهوای گردشگری داخلی دانست.
این فصل، فرصتی برای قشر متوسط جامعه جهت فاصلهگرفتن از روزمرگی محسوب میشود و هر تغییری در رفتار سفر ایرانیان، پیش از هر زمان دیگری در این مقطع خود را نشان میدهد.
سال گذشته، مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی اعلام کرده بود که با تضعیف وضعیت معیشتی خانوارها، الگوی سفرهای نوروزی به سمت کاهش مدت اقامت، حذف هزینههای جانبی و حتی حذف کامل سفر تغییر کرده است.
حالا، پس از ۱۲ ماه پرالتهاب و با تشدید تورم، افزایش بیسابقه هزینههای زندگی و فشارهای معیشتی،دادههای یکی از پلتفرمهای رزرو آنلاین اقامتگاه و روایتهای میدانی فعالان گردشگری نشان میدهد که نوروز پیشرو به شدت از شرایط اقتصادی امسال تأثیر پذیرفته است.
جامعه هنوز از آسیبهای جنگ، ناآرامیها و رویدادهای سال ۱۴۰۴ بیرون نیامده وبه نظر میرسد سایه سنگین حوادث اخیر همچنان بر صنعت گردشگری خواهد ماند.
الگوی سفر خانوارها به سمت سفرهای کمهزینه و کوتاهمدت
گزارشهای موجود نشان میدهد که پس از همهگیری کرونا، بخش قابلتوجهی از جامعه به دلیل مشکلات اقتصادی و کاهش قدرت خرید، سفر را از سبد هزینهای خود حذف کردهاند.
بر اساس این مطالعات، الگوی سفر خانوارها به سمت سفرهای کمهزینه و کوتاهمدت تغییر جهت داده است.
مرکز پژوهشهای مجلس سال گذشته اعلام کرد که در سال ۱۴۰۰، حدود ۷۰ درصد خانوارها اصلاً به سفر نرفتهاند؛
بهعبارتی، بخش گستردهای از جامعه، سفر را به عنوان بخشی از سبک زندگی خود کنار گذاشته است.
همچنین، آمارها نشان میدهد خانوارهای فاقد خودروی شخصی تا ۷۶ درصد کمتر از سایر خانوارها
به سفر رفتهاند که بهوضوح نشاندهنده رابطه مستقیم میان وضعیت معیشتی و امکان سفر در ایران است.
با تشدید تورم در سالهای پس از این پژوهش، بهویژه در سال جاری که بحران اقتصادی رکوردهای تازهای به ثبت رسانده، به یقین وضعیت سفر نیز دستخوش تغییرات عمیقی شده است.
نوروز بیرمق یا نوروز امیدوار؟
نوروز همواره فصل نجات گردشگری بوده؛ مقطعی که بسیاری از فعالان این بخش، زیان ماههای کمرونق را جبران میکردند.
اما امسال، در آستانه نوروز ۱۴۰۵ و پس از گذشت یک سال سخت، نشانهها از بحرانی عمیق حکایت دارند؛
بحرانی که هم در دادههای آماری مشهود است و هم در روایتهای میدانی.پلتفرم رزرو آنلاین «جاباما» در گزارشی از دادههای بازار اقامتگاهها اعلام کرده که تقاضای رزرو برای نوروز ۱۴۰۵ در بهمنماه، نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۲۵ درصد کاهش یافته است.
این در حالی است که بازار در دیماه ۱۴۰۴ به نقطهای بحرانیتر رسیده و افت تقاضا در برخی مقاطع به حدود ۶۵ درصد نسبت به سال قبل میرسید.
هرچند در هفتههای اخیر این شکاف تا حدی ترمیم شده، اما فاصله بازار با سطح معمول سال گذشته همچنان محسوس است.
جنوب کشور بیشترین ریزش تقاضا را در این مقطع ثبت کرده
بر اساس این گزارش، جنوب کشور بیشترین ریزش تقاضا را در این مقطع ثبت کرده و بازار تهران و مناطق مرکزی نیز روندی نزولی داشتهاند.
در فصل پرترافیک سفر به جنوب که ماههای دی، بهمن، اسفند و تعطیلات فروردین را شامل میشود، برخی اقامتگاهها و فعالان گردشگری در شهرها و جزایر جنوب کشور پیشتر به «درسانیوز» گفته بودند که تمام رزروها لغو شده و تا پایان فروردین هیچ تور و رزروی ندارند.
تلفیق دادههای آماری با روایت فعالان این حوزه، ابعاد انسانیتری از بحران را آشکار میکند. گفتوگو با سه اقامتگاه در سه نقطه مختلف کشور نشان میدهد که دستکم تا زمان تنظیم این گزارش، تعطیلات فروردین از نظر آمار و شرایط، عقبتر از سالهای گذشته است.
تماسها عمدتاً به پرسوجوی قیمت محدود مانده
در شهداد، اقامتگاهی که در سالهای گذشته در هفته اول اسفند تمام روزهای فروردین خود را رزرو میکرد، امسال تنها دو روز رزرو دارد.
در عقدای اردکان، رزرو نوروزی هنوز به ۱۰ درصد نرسیده و تماسها عمدتاً به پرسوجوی قیمت محدود مانده است.
در قلعهبالای شاهرود نیز هنوز رزروها آغاز نشده و بومگردیها به روزهای پایانی سال و مسافران عبوری امید بستهاند.
در شمال کشور نیز اقامتگاههایی که پیشتر با ۹۰ درصد اشغال، نوروز را پشت سر میگذاشتند، اکنون رزرو کمتر از ۱۰ درصد را تجربه میکنند.
بومگردیهایی که قرار بود نماد توسعه محلی و گردشگری پایدار
بومگردیهایی که قرار بود نماد توسعه محلی و گردشگری پایدار باشند، اکنون چنان در تنگنا قرار گرفتهاند که هر از گاهی آگهی فروش یکی از آنها در گروههای مجازی منتشر میشود.
برخی مدیران نیز برای تمدید مجوز اقدام نمیکنند و چشماندازی که پیشروی خود ترسیم میکنند، تعطیلی و کوچ اجباری از این حوزه است. با وجود این شرایط و آمارهای نگرانکننده، پلتفرم «جاباما» اگرچه تصویر بازار اقامتگاهها را فراتر از یک افت ساده تقاضا و بیشتر مبتنی بر بحران معیشتی میزبانها میداند، اما معتقد است نوروز ۱۴۰۵ آخرین امید برای نجات معیشت شاغلان در اقامتگاههای بومگردی است که زندگیشان به این حوزه گره خورده است.
میزبانی با حاشیه سود کمتر
«سرور اسکندری»، مدیر اقامتگاه کاشکیلو در شهداد، با اشاره به کاهش چشمگیر رزروهای نوروزی میگوید:
«در مقایسه با سال گذشته، با افت شدید تقاضا مواجهایم. در سالهای گذشته معمولاً در اسفندماه تمام روزهای فروردین رزرو میشد، اما امسال تا این لحظه (هفته اول اسفند) تنها برای دو روز از فروردین رزرو ثبت شده است.»
او دلایل این کاهش را مجموعهای از عوامل اقتصادی و اجتماعی میداند و توضیح میدهد:
«مسائل اقتصادی و تنگناهای معیشتی باعث شده مردم کمتر به سفر بروند.
قشر متوسط که بیشترین سفرهای نوروزی را انجام میداد، امسال به دلیل فشارهای اقتصادی و شرایط روحی حاکم بر جامعه، سفر را کنار گذاشته است.
مردم در اولویتبندیهای خود، تأمین معیشت
جامعه امروز با نوعی افسردگی جمعی مواجه است؛ مردم در اولویتبندیهای خود، تأمین معیشت را بر سفر ترجیح میدهند.»
به گفته اسکندری، گروهی از اقشار مرفه جامعه که توان مالی سفر دارند، معمولاً سفرهای خود را در ماههای بهمن و اسفند انجام میدهند.
با این حال، اسکندری تأکید میکند:
«من هرگز ناامید نمیشوم. معتقدم اگر دری بسته باشد، امیدی برای گشوده شدن آن هست. امیدواریم این امید دوباره به جامعه بازگردد و مردم به سفر فکر کنند.»
نوروز امسال مثل سالهای گذشته افزایش قابلتوجه قیمت نداریم
او از آمادگی اقامتگاهها برای همراهی با مسافران در شرایط سخت اقتصادی میگوید:
«ما نوروز امسال مثل سالهای گذشته افزایش قابلتوجه قیمت نداریم و تا جایی که امکان دارد با مهمانان خود کنار میآییم.همکاران نیز میتوانند با در نظر گرفتن حاشیه سود کمتر، به رضایت مهمانان توجه بیشتری داشته باشند.»
بومگردیها در روزهای جنگ نیز کنار مردم ایستادند و برخی از آنها بهصورت داوطلبانه و رایگان به مسافرانی که از شهرهای هدف حمله به ویژه تهران مراجعه میکردند، خدمات اقامت و پذیرایی ارائه کردند.
نوروز با اشغال ۱۰ درصد ظرفیت
«امین بیطرف»، مدیر اقامتگاه خالومیرزا در عقدا، درباره وضعیت رزروهای نوروزی میگوید:
«از یک سو، چون امسال نوروز با ماه رمضان همزمان نیست، شاید بتوان گفت شرایط کمی بهتر از سال گذشته باشد.
با این حال، تا این لحظه فقط حدود ۱۰ درصد ظرفیت برای نوروز رزرو شده؛ امید ما به مسافران عبوری است که برای اقامت یا پذیرایی بیایند.»
نوروز امسال مثل سالهای گذشته افزایش قابلتوجه قیمت نداریم
او با اشاره به روند سالهای گذشته میگوید:
«معمولاً تا قبل از نوروز، هفته اول فروردین کاملاً رزرو میشد، اما امسال بیشتر تماسها در حد پرسوجو و گرفتن قیمت است و به رزرو قطعی نمیرسد.»
بیطرف با تأکید بر اینکه در خالومیرزا افزایش قیمتی در بخش اقامت نداشتهاند، میگوید:
«نرخ اقامت را دقیقاً مثل سال گذشته در نظر گرفتهام و هیچ افزایشی اعمال نکردهام. فقط در بخش غذا به دلیل افزایش هزینهها امکان قیمتگذاری مشابه سال قبل وجود ندارد، اما هزینه اقامت بدون تغییر باقی مانده است.»
نمیتوان روی اقامتگاه به عنوان منبع اصلی درآمد حساب کرد
بیطرف درباره شرایط فعلی فعالیت بومگردیها و صنعت گردشگری میگوید:
«ماندن ما در این کار بیشتر از روی علاقهمندی است؛ چون شرایط به گونهای است که نمیتوان روی اقامتگاه به عنوان منبع اصلی درآمد حساب کرد. اگر کسی بخواهد زندگی خود را فقط از این راه تأمین کند، با مشکل جدی مواجه میشود.
این کار برای بسیاری از ما جنبه عاطفی دارد؛ من چون سالها برای این اقامتگاه زحمت کشیدهام، دلم نمیآید تعطیلش کنم. وگرنه در بهترین حالت از اینجا فقط هزینه پرسنل تأمین میشود و عملاً سود یا بازگشت سرمایهای در کار نیست.
فعلاً بهصورت کجدارومریز ادامه میدهم تا ببینم شرایط به کجا میرسد.»
علت هم اتفاقات مختلف و تشدید گرانی و تورم
امین بیطرف از کاهش شدید گردشگران خارجی و داخلی میگوید:
«مدتهاست گردشگر خارجی نداشتهام. پیشتر گاهی برخی گردشگران حتی برای صرف غذا مراجعه میکردند،
اما چند ماهی است که همان نیز قطع شده است.»
او با اشاره به فصل برداشت انار در آبانماه که هر سال یکی از دورههای پررونق سفر به عقدا محسوب میشود، میگوید: «امسال فقط حدود ۵۰ درصد ظرفیت اقامتی عقدا تکمیل شد.
علت هم اتفاقات مختلف و تشدید گرانی و تورم است. در دو ماه اخیر که معمولاً پیک سفر به عقدا است، حدود ۱۰ درصد ظرفیت اقامتی شهر پر شده است.»
امید به مسافران دقیقهنودی
«حسین کیقبادی» یا «عموحسین»، مدیر اقامتگاه تورانگشت قلعهبالا در شاهرود، را بسیاری از طبیعتگردان میشناسند. اقامتگاه او در نزدیکی پارک ملی توران، پاتوق و محل اقامت بسیاری از علاقهمندان به طبیعت بوده است.
او که مدتی است کلید اقامتگاه را به یکی از اهالی روستا سپرده و به شهر کوچ کرده و گاهی به آن سر میزند، میگوید: «من از پایهگذاران بومگردی در قلعهبالا بودم و این کار را با علاقه شروع کردم، اما حالا مجبور به مهاجرت به شهر شدهام.»
او درباره وضعیت رزروهای نوروزی میگوید:
«هنوز رزروی برای عید نداریم. البته بعضی مسافران دقیقهنودی تصمیم خود را میگیرند و معمولاً هفته آخر سال یا حتی دو روز پایانی اسفند تماسها بیشتر میشود.»
گاهی دو مسافر یا چهار مسافر گذری میآیند
عموحسین با اشاره به تغییر الگوی سفر در سالهای گذشته توضیح میدهد:
«پنج سال پیش، تورهای طبیعتگردی از طریق آژانسها از قبل رزرو میکردند و برنامهریزی داشتند، اما الان دیگر خبری از آن نیست. گاهی دو مسافر یا چهار مسافر گذری میآیند.
وضعیت کلی گردشگری مناسب نیست و با توجه به مشکلات اقتصادی،مردم حسابوکتاب میکنند و در نهایت در لحظات آخر تصمیم میگیرند سفر بروند یا نه.
ما با جاباما و اتاقک هم کار میکنیم، اما باز هم رزروها قطعی نیست؛ گاهی ثبت میشود و بعد لغو میشود یا پیام تأیید میآید و دوباره کنسل میشود.»
عملاً سودی باقی نمیماند
او درباره نرخ اقامت نیز میگوید:
«مثل سال گذشته برای هر نفر حدود ۲۵۰ هزار تومان برای اقامت در نظر گرفتهایم. برای سال بعد هم در نهایت شاید حدود ۵۰ هزار تومان به نرخها اضافه کنم، اما بیشتر از آن نمیشود. برای غذا هم اگر هزینه تمامشده دو برابر شود، من نمیتوانم قیمت را دو برابر افزایش دهم.
باید طوری قیمتگذاری کنم که هم ضرر نکنم و هم مسافر توان پرداخت داشته باشد. به همین خاطر، عملاً سودی باقی نمیماند.»
در این سالها با وجود تورم شدید، افزایش نرخها در اقامتگاههای قلعهبالا تدریجی بوده است
عموحسین به سالهای ابتدایی فعالیت خود اشاره میکند که بومگردی روستا رونق داشت و باعث تشویق روستاییان و راهاندازی بومگردیهای دیگر شد:
«حدود ۱۴ سال پیش کار را شروع کردم؛ آن زمان از هر مهمان ۱۲ هزار تومان برای اقامت و سه وعده غذا دریافت میکردم.
برای مهمان خارجی قیمت ۲۴ هزار تومان بود.
در این سالها با وجود تورم شدید، افزایش نرخها در اقامتگاههای قلعهبالا تدریجی بوده است.»
هنوز کسی نمیداند سیاست و مردانش چه سرنوشتی برای این مردم رقم زدهاند
در روزهای تعلیق جامعه و نوسان شدید اخبار از کشمکشهای سیاسی که روزی از شروع جنگ میگویند و روزی از بروز توافق، بلاتکلیفی مردم به حدی است که برنامهریزی برای تعطیلات کار سادهای نیست.
با این حال، بسیاری از شاغلان بخش گردشگری به همین روزنه کوچک امید بستهاند تا شاید بخشی از زیانهای انباشته یک سال پرتنش را جبران کنند.
هنوز کسی نمیداند سیاست و مردانش چه سرنوشتی برای این مردم رقم زدهاند. هنوز مشخص نیست اسفند چگونه طی خواهد شد و فروردین چگونه آغاز خواهد شد؛ تنها تعلیقی پررنگ در تمام زندگی، خود را به لحظههای ما تحمیل میکند
«نوروز بیرونق؛ روایتی از حذف سفر در سفره معیشت ایرانیان»
«نوروز بیرونق؛ روایتی از حذف سفر در سفره معیشت ایرانیان»
