کاروانسرای شفیع‌آباد؛ میراثی میان «هتل تجملی» و «تعاونی روستایی
اسمعیل عباسی‌فرد گزارشگر پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز؛ کاروانسرای شفیع‌آباد، در آخرین آبادی پیش از کویر لوت، این روزها فقط یک بنای تاریخی نیست؛ میدان تصمیم‌گیری میان دو
نگاه به آینده گردشگری روستایی است: نگاه سرمایه‌گذارمحور که این کاروانسرا را به هتل
تجملی تبدیل می‌کند، و نگاه مردم‌نهاد که آن را به تعاونی روستایی و کانون اقتصاد زنان
گوجینو بدل می‌خواهد.
بنایی که زمانی پناهگاه کاروان‌ها بود، امروز به محل فروش دائمی صنایع‌دستی زنان شفیع‌آباد
و نمادی از گردشگری پایدار در حاشیه کویر تبدیل شده است.
اما اختلاف مالکیت، نبود سرمایه‌گذار قطعی و نگرانی اهالی از تغییر کاربری، آینده آن را در
هاله‌ای از ابهام فرو برده است.
در میانه اختلاف بر سر ۳ دانگ اوقاف و ۳ دانگ ستاد اجرایی فرمان امام (ره)، و تجربه محدود بهره‌مندی محلیان از اکوکمپ ستاره شهداد، پرسش اصلی این است:
کاروانسرای شفیع‌آباد به هتلی تجملی برای سرمایه‌گذاران بزرگ تبدیل می‌شود یا با تشکیل
تعاونی روستایی، در اختیار مردم و بوم‌گردی‌های محلی باقی می‌ماند؟
سرنوشت معلق کاروانسرای شفیع‌آباد
هر کسی که وارد شفیع‌آباد شود، در همان پیچ‌وخم‌های اول روستا کاروانسرای تاریخی
بی‌نظیری را می‌بیند؛
بنایی که مدت‌هاست ورودی آن به فروشگاه دائمی محصولات گروه گوجینو تبدیل شده است.
اگر نقش کاروانسرای شفیع‌آباد در جهانی‌شدن این روستا نادیده گرفته شود، بخش مهمی از این مسیر نادیده مانده است.
این کاروانسرا به دلیل موقعیت و معماری بی‌نظیرش فضایی برای زنان استوار کویر ایجاد کرده
و اکنون بیم آن می‌رود که کاربری آن تغییر کند.
کاروانسرای شفیع‌آباد چرا مهم است؟
کاروانسرای شفیع‌آباد محل فروش دائمی صنایع‌دستی زنان گوجینو است.
این بنا همیشه به روی بازدیدکنندگان باز است، مرمت شده و تقریباً آماده بهره‌برداری است.
پس از جهانی‌شدن شفیع‌آباد و حتی پیش از آن، زمزمه‌هایی درباره مالکیت این کاروانسرا
وجود داشت.
مالکیت کاروانسرا؛ ۳ دانگ اوقاف و ۳ دانگ ستاد اجرایی
بر اساس این گزارش، ۳ دانگ از این بنا متعلق به اوقاف است و ۳ دانگ دیگر را ستاد
اجرایی فرمان امام (ره) سال‌ها پیش با مصادره تحت مالکیت خود درآورده است.
در روستای شفیع‌آباد نیز برخی ادعای مالکیت این کاروانسرا را دارند؛
همان‌طور که قلعه‌های تاریخی دیگر در این محدوده، مانند قلعه تاریخی ده سیف،
مالک خصوصی دارند.
محمود پورخراسانی، بخشدار شهداد، می‌گوید:
«اختلافی که بر سر مالکیت وجود دارد قابل‌حل است و اداره کل اوقاف آماده است تا مالکیت کاروانسرا به مردم شفیع‌آباد بازگردد و با حضور سرمایه‌گذار، رونق بیشتری به شفیع‌آباد بازگردد.»
سرمایه‌گذار کرمانی؛ آمادگی بدون نتیجه قطعی
حجت ابراهیمی، رئیس اداره میراث‌فرهنگی شهداد، درباره حضور سرمایه‌گذار در کاروانسرای
تاریخی شفیع‌آباد می‌گوید:
«پیش از فرایند جهانی‌شدن شفیع‌آباد، چند سرمایه‌گذار کرمانی برای سرمایه‌گذاری در
کاروانسرای شفیع‌آباد اعلام آمادگی کرده بودند؛ اما فعلاً هیچ‌کدام جدی نشدند.»
نگرانی بومیان؛ هتل تجملی و رقابت نابرابر
زهرا پورعلی‌آبادی، دختری که به‌عنوان نماینده زنان روستای شفیع‌آباد به چین سفر کرده بود
و نماد جهانی‌شدن روستا را دریافت کرد، از نگرانی‌هایش درباره حضور سرمایه‌گذار در
کاروانسرای شفیع‌آباد می‌گوید.
او معتقد است اگر یک هتل تجملی توسط سرمایه‌گذاری قدرتمند در منطقه ایجاد شود، بوم‌گردی‌های منطقه نمی‌توانند با آن رقابت کنند.
به گفته پورعلی‌آبادی، این کاروانسرا باید برای مردم روستا بماند:
«اینکه یک سرمایه‌گذار مرکزنشین با قدرت مالی اینجا را تبدیل به یک هتل تجملی کند،
برای شفیع‌آبادی‌ها آورده‌ای ندارد.
حتی اگر به ما وام هم بدهند، ما باز هم توان رقابت با سرمایه‌گذارهای بزرگ را نداریم.»
پاسخ میراث فرهنگی؛ انتخاب با مردم است
ابراهیمی، رئیس اداره میراث‌فرهنگی شهداد، در پاسخ به این انتقاد معتقد است:
«حضور سرمایه‌گذار در چنین منطقه‌ای رونق اقتصادی می‌آورد و حتماً از بومی‌های منطقه
هم استفاده می‌شود؛ اما این انتخاب مردم روستای شفیع‌آباد است.
اگر بخواهند می‌توانند با ثبت‌کردن یک شرکت تعاونی، خودشان سرمایه‌گذاری در کاروانسرا را برعهده بگیرند و کاربری‌های متفاوت در این کاروانسرا ایجاد کنند؛
اما به نظر می‌رسد توان مالی در بین روستاییان وجود ندارد.»
او در پاسخ به این سؤال که چرا روستایی‌ها نمی‌توانند از وام‌های مخصوص گردشگری
استفاده کنند، توضیح می‌دهد:
«حتماً روستاییان هم می‌توانند از این امتیازات استفاده کنند و البته حق‌تقدم هم با
اهالی روستای شفیع‌آباد است؛ اما تا کنون هیچ درخواستی از سمت روستا نیامده است.»
تجربه اکوکمپ ستاره شهداد؛ زنگ هشدار برای شفیع‌آباد
پیش‌ازاین نیز تجربه شهداد و اکوکمپ گردشگری ستاره وجود داشت.
هواپیمایی ماهان که معین منطقه اقتصادی شهداد بود، در این منطقه یک اکوکمپ مدرن و شکیل ساخت و تورهای گردشگری اصطلاحاً تجملی را به منطقه آورد؛ اما بهره محلیان شهداد از این گردش مالی بزرگ محدود بود.
همین موضوع، نگرانی شفیع‌آباد را افزایش می‌دهد: اینکه کاروانسرا از دستشان خارج شود، بوم‌گردی‌های کوچک روستایی آسیب ببینند و توسعه متوازن روستا با مشکل مواجه شود.
به نظر می‌رسد هر دو سناریو، یعنی سرمایه‌گذاری بخش خصوصی یا شرکت تعاونی روستایی، نیازمند مطالعه و طرح توجیهی مناسب است.
رکود گردشگری و وعده‌های اجرانشده
بخشدار شفیع‌آباد در این باره می‌گوید:
«بعد از جهانی‌شدن روستا، وضعیت گردشگری روستا بسیار مناسب بود و تعداد زیادی
برای دیدن این روستای جهانی می‌آمدند؛ اما نوروز امسال به دلیل شرایط ویژه‌ای که در
کشور وجود داشت و قطعی اینترنت، گردشگری در شفیع‌آباد هم رونقی نداشت.»
زهرا پورعلی‌آبادی نظر دیگری دارد:
«در روزهای اول نوروز امسال حتی یک اتاق بوم‌گردی هم در شفیع‌آباد اشغال نشد.
البته در روزهای بعد وضعیت بهتر شد؛ اما به‌طورکلی اتفاقی که قرار بود با جهانی‌شدن روستای شفیع‌آباد برای گردشگری روستا بیفتد، اتفاق نیفتاد.»
مسئولان استانی پس از جهانی‌شدن شفیع‌آباد قول داده بودند رویدادهای متفاوتی در این روستا برگزار شود.
در وهله اول قرار بود جشن جهانی‌شدن شفیع‌آباد با حضور مقامات استانی و کشوری برگزار شود، اما نشد.
رویدادهای گردشگری دیگر نیز پیشنهاد شده بود؛ اما هیچ‌کدام عملی نشدند.
شفیع‌آباد در فهرست دهکده‌های جهانی گردشگری
مهرماه سال ۱۴۰۴، سه روستا از شمال، مرکز و جنوب ایران به‌عنوان دهکده جهانی گردشگری معرفی شدند. یکی از آن‌ها شفیع‌آباد شهداد بود؛ آخرین آبادی قبل از کویر لوت.
از سال ۲۰۲۱، سازمان گردشگری ملل متحد (UNWTO) انتخاب «بهترین روستاهای گردشگری»
را به‌منظور معرفی مقاصد روستایی برجسته آغاز کرده است.
این حرکت نه‌تنها نگاهی تازه به ظرفیت گردشگری در روستاها انداخت، بلکه مفهوم
گردشگری پایدار در روستاها را بیش از گذشته پررنگ کرد.
بالاترین امتیاز روستای شفیع‌آباد در بررسی‌های سازمان جهانی گردشگری، مربوط به
فاکتور منابع طبیعی و فرهنگی است.
به این معنا که روستاهای ایران از منظر فرهنگی و طبیعی ویژگی‌های شاخصی دارند،
اما در حوزه زیرساخت، به‌ویژه دسترسی به اینترنت، ضعف‌های قابل‌توجهی وجود دارد.
گوجینو؛ از هفت زن تا صدای بیش از ۱۵۰ زن
روستای شفیع‌آباد کرمان، نمادی از پایداری در حاشیه بیابان لوت است؛ جایی که مردم
به‌جای مهاجرت، احیای قنات‌ها، رونق کشاورزی، توسعه صنایع‌دستی و گردشگری بیابانی
را در پیش گرفتند.
تشکیل یک تشکل مردم‌نهاد با محوریت زنان روستا، شفیع‌آباد را به یکی از مقاصد شاخص گردشگری بیابانی ایران تبدیل کرده است.
قصه روستای شفیع‌آباد از گروه گوجینو شروع شد.
گروه «گوجینو» زاده هفت زنی است که در قدم اول تلاش کردند با حذف واسطه‌ها،
صنایع‌دستی منطقه خود را که پته و حصیربافی بود، به گردشگران بفروشند.
گروه گوجینو با استفاده از فضای مجازی فعالیتش را ثبت کرد و صدای خود را به جامعه رساند.
این مسیر برای زنان سخت بود؛ زنانی که حالا دوربین به دست گرفته بودند و روایت زنان
منطقه را به تصویر می‌کشیدند، پیش‌ازاین نه‌تنها دیده، بلکه شنیده هم نمی‌شدند.
این راه تا امروز ادامه دارد و هر روز زنان جدیدی از راه می‌رسند و به این گروه ملحق می‌شوند؛ گروهی که حالا صدای بیش از ۱۵۰ زن را در خود دارد و هر روز به این صداها اضافه می‌شود.
با قوی‌شدن گروه گوجینو از نظر اقتصادی، آن‌ها تصمیم گرفتند ۱۵ درصد از درآمدشان را به
منفعتی جمعی اختصاص دهند.
قنات به‌عنوان این منفعت جمعی انتخاب شد. زنان گوجینو ۸ قنات را احیا کردند و زمینه
قرار گرفتن شفیع‌آباد در مسیر ثبت جهانی فراهم شد.
جمع‌بندی؛ کاروانسرا، آزمون توسعه متوازن شفیع‌آباد
کاروانسرای شفیع‌آباد امروز تنها یک بنای تاریخی نیست؛ نمادی از مالکیت مردمی،
اقتصاد زنان، گردشگری پایدار و آینده توسعه روستایی است.
اگر این کاروانسرا به سرمایه‌گذاری بزرگ سپرده شود، بیم آن می‌رود که بوم‌گردی‌های محلی
و اقتصاد خرد روستا آسیب ببیند.
از سوی دیگر، تعاونی روستایی نیز بدون توان مالی، آموزش و طرح توجیهی نمی‌تواند
به‌تنهایی مسیر را پیش ببرد.
در میانه جنگ، قطعی اینترنت و وعده‌های اجرانشده، شفیع‌آبادِ جهانی همچنان فراموش‌شده مانده است؛
مانند بسیاری از روستاهای کوچک و بزرگی که حقشان در گردشگری ضایع شده است.
کاروانسرای شفیع‌آباد کجاست؟
کاروانسرای شفیع‌آباد در روستای شفیع‌آباد، در منطقه شهداد کرمان و نزدیک کویر لوت قرار دارد. این روستا به‌عنوان یکی از دهکده‌های جهانی گردشگری معرفی شده است.
مالکیت کاروانسرای شفیع‌آباد متعلق به کیست؟
بر اساس گزارش، ۳ دانگ از این کاروانسرا متعلق به اوقاف و ۳ دانگ دیگر در اختیار ستاد
اجرایی فرمان امام (ره) است.
برخی اهالی روستا نیز ادعای مالکیت دارند و بخشدار شهداد از آمادگی اوقاف برای بازگشت
مالکیت به مردم خبر داده است.
چرا کاروانسرای شفیع‌آباد مهم است؟
این کاروانسرا محل فروش دائمی صنایع‌دستی زنان گروه گوجینو است، مرمت شده و
نقشی کلیدی در جهانی‌شدن روستای شفیع‌آباد و توسعه گردشگری پایدار منطقه دارد.
آینده کاروانسرای شفیع‌آباد چه گزینه‌هایی دارد؟
دو سناریوی اصلی مطرح است: سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و تبدیل آن به هتل تجملی،
یا تشکیل تعاونی روستایی و حفظ مالکیت مردمی. هر دو گزینه نیازمند مطالعه و طرح
توجیهی هستند.
گروه گوجینو چیست؟
گروه گوجینو تشکلی مردم‌نهاد با محوریت زنان روستای شفیع‌آباد است که با فروش
صنایع‌دستی، حذف واسطه‌ها، احیای قنات‌ها و فعالیت در فضای مجازی، به یکی از
بازیگران اصلی گردشگری پایدار شفیع‌آباد تبدیل شده است.
سخن آخر؛ کاروانسرای شفیع‌آباد، میراثی که باید در دست مردم بماند
کاروانسرای شفیع‌آباد امروز به آزمون بزرگ توسعه گردشگری پایدار در ایران تبدیل شده است.
این بنا اگر با مشارکت واقعی اهالی، زنان گوجینو و سرمایه‌های خرد روستایی اداره شود،
می‌تواند الگویی برای تمام روستاهای جهانی ایران باشد؛ الگویی که در آن سود گردشگری
فقط به جیب سرمایه‌گذار بزرگ نرود و بومیان هم سهم واقعی داشته باشند.
در مقابل، سپردن این کاروانسرا به هتلی تجملی بدون تضمین بهره‌مندی محلی، می‌تواند
تجربه اکوکمپ ستاره شهداد را تکرار کند؛ جایی که گردش مالی بزرگ، بهره اندکی برای مردم
منطقه داشت.
اما واقعیت این است که تعاونی روستایی نیز بدون توان مالی، آموزش، طرح توجیهی و
حمایت نهادی راه به جایی نمی‌برد.
پس راه سوم، نه رقابت میان سرمایه و مردم، بلکه شکل‌گیری یک مدل مشارکتی است:
مالکیت و مدیریت با مردم، سرمایه و تخصص با بخش خصوصی، و نظارت با میراث فرهنگی
و اوقاف.
چنین مدلی می‌تواند هم کاروانسرا را حفظ کند، هم بوم‌گردی‌های کوچک را از میدان رقابت
حذف نکند و هم شفیع‌آباد را از وعده‌های اجرانشده و فراموشی پس از جهانی‌شدن نجات دهد.
شفیع‌آباد نشان داد که زنان کویر می‌توانند با صنایع‌دستی، قنات و روایت خود، روستا را جهانی کنند.
حالا نوبت مسئولان است که این اعتماد را با تصمیمی شفاف و مردم‌نهاد پاسخ دهند.
کاروانسرای شفیع‌آباد باید بماند؛ نه به‌عنوان هتلی لوکس برای عده‌ای محدود،
بلکه به‌عنوان خانه امید مردم آخرین آبادی پیش از کویر لوت.
کاروانسرای شفیع‌آباد؛ میراثی میان «هتل تجملی» و «تعاونی روستایی
