میراث سمی جنگ؛ تهدیدی بلندمدت برای سلامت انسان و محیطزیست
یادداشتی از محمدمهدی دبیریان در پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز؛ حملات به تأسیسات نفتی، پایگاههای موشکی و زیرساختهای نظامی در جریان جنگ میان آمریکا، اسرائیل و ایران، نگرانی کارشناسان را درباره پیامدهای زیستمحیطی این درگیریها افزایش داده است.
متخصصان هشدار میدهند که آثار این حملات تنها به دوران جنگ محدود نمیشود و میتواند برای سالها سلامت انسان، منابع طبیعی و اکوسیستمهای منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
بیش از ۳۰۰ آسیب محیطزیستی شناسایی شده
از آغاز درگیریها، سازمان غیرانتفاعی «رصدخانه درگیری و محیطزیست» (CEOBS) مستقر در بریتانیا،
بیش از ۳۰۰ مورد آسیب بالقوه محیطزیستی را ثبت کرده است؛
از تخریب پایگاههای موشکی گرفته تا حملات به تأسیسات نفتی و نفتکشها در خلیج فارس.
با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند که این آمار تنها بخش کوچکی از خسارت واقعی را نشان میدهد.
«داگ ویر»، مدیر این سازمان، در گفتوگو با دویچهوله گفت:
«این فقط نوک کوه یخ است. آمریکا اعلام کرده به حدود پنج هزار نقطه حمله کرده است؛
بنابراین هنوز تنها بخش محدودی از خسارتها بررسی شدهاند.»
همچنین سازمان ملل متحد هشدار داده است که حملات به تأسیسات نفتی میتواند پیامدهای جدی زیستمحیطی در سراسر منطقه ایجاد کند؛
پیامدهایی که کیفیت آب آشامیدنی، هوای تنفسی و امنیت غذایی را تهدید خواهند کرد.
باران سیاه و دود سمی بر فراز تهران
پس از حملات به چند تأسیسات نفتی، پدیدهای موسوم به «باران سیاه» در تهران مشاهده شد؛
ترکیبی از ذرات نفتی و بارندگی که خیابانهای پایتخت را پوشاند.
دود غلیظ ناشی از آتشسوزی نیز آسمان تهران را فرا گرفت.
جمعیت هلال احمر ایران از شهروندان خواست برای کاهش تماس با آلایندههای سمی، تا حد امکان در منازل بمانند. همزمان بسیاری از شهروندان از بروز سردرد، سوزش چشم و مشکلات تنفسی خبر دادند.
«زونگبو شی»، استاد بیوژئوشیمی جوی دانشگاه بیرمنگام، میگوید:
این دود احتمالاً حاوی ذرات معلق بسیار ریز، دیاکسید گوگرد،
ترکیبات آلی فرار و سایر آلایندههای خطرناک ناشی از احتراق سوختهای نفتی بوده است.
به گفته او، این ذرات میتوانند به عمق ریه نفوذ کرده و خطر ابتلا به بیماریهای تنفسی، قلبی و عروقی
را بهویژه در کودکان، سالمندان و افراد دارای بیماریهای زمینهای افزایش دهند.
بمباران تأسیسات نظامی و نفتی؛ آغاز آلودگیهای ماندگار
کارشناسان معتقدند پیامدهای زیستمحیطی جنگ تنها به آلودگی هوای ناشی از آتشسوزیها محدود نمیشود.
براساس گزارش CEOBS، بمباران پالایشگاهها و مخازن نفتی باعث انتشار حجم زیادی از مواد سمی در هوا میشود
که میتوانند روی خاک، ساختمانها، جادهها و زمینهای کشاورزی رسوب کرده و سالها در محیط باقی بمانند.
از سوی دیگر، حمله به پایگاههای نظامی خطر انتشار فلزات سنگین، سوختهای نظامی، مواد منفجره،
ترکیبات شیمیایی پایدار (PFAS) و سایر آلایندههای خطرناک را افزایش میدهد.
یکی از این مواد، TNT است که در ساخت مهمات نظامی کاربرد دارد و آژانس حفاظت محیطزیست آمریکا آن را مادهای با احتمال سرطانزایی برای انسان معرفی کرده است.
این ماده میتواند در خاک باقی بماند و سلامت انسان، گیاهان و منابع آب را تهدید کند.
با این حال، کارشناسان تأکید میکنند که تعیین میزان واقعی آلودگی بدون نمونهبرداری و آزمایشهای میدانی امکانپذیر نیست.
نبود شفافیت درباره میزان آلودگی
داگ ویر میگوید اطلاعات بسیار محدودی درباره مواد موجود در سایتهای هدف قرار گرفته وجود دارد.
به گفته او، به طور کلی میتوان انتظار داشت این مراکز حاوی سوختهای نظامی، مواد پیشران موشکی و سایر ترکیبات سمی باشند، اما اطلاعات دقیق منتشر نشده است.
وی افزود تیم CEOBS تنها از طریق تصاویر ماهوارهای، نقشههای راداری، شبکههای اجتماعی و گزارشهای رسانهای میتواند ارزیابی اولیهای از خسارتهای زیستمحیطی انجام دهد.
تهدید اکوسیستمهای دریایی خلیج فارس
حملات به ناوهای نظامی، نفتکشها و زیرساختهای دریایی، خطر نشت نفت در خلیج فارس را نیز افزایش داده است.
این منطقه از مهمترین زیستبومهای دریایی جهان محسوب میشود و زیستگاه گونههای ارزشمندی مانند صخرههای مرجانی، علفزارهای دریایی، ماهیان، صدفهای مرواریدی و لاکپشتهای سبز است.
همچنین هزاران نفر از جوامع ساحلی برای تأمین معیشت خود به منابع آبزی این منطقه وابسته هستند.
به گفته داگ ویر، حملات به تأسیسات ساحلی احتمال ورود آلایندههای نفتی و شیمیایی به دریا را افزایش داده است.
او همچنین اعلام کرد یکی از ناوهای ایرانی که در جریان درگیریها آسیب دیده، لکه نفتی چند کیلومتری در نزدیکی سریلانکا ایجاد کرده است؛
موضوعی که نشان میدهد آثار زیستمحیطی جنگ میتواند فراتر از مرزهای منطقه گسترش یابد.
ردپای کربنی جنگ؛ تهدیدی برای اقلیم زمین
جنگ علاوه بر تخریب مستقیم محیطزیست، سهم قابل توجهی در افزایش انتشار گازهای گلخانهای دارد.
برای نمونه، سه سال نخست جنگ روسیه و اوکراین بیش از ۲۳۰ میلیون تن دیاکسید کربن معادل تولید کرده است؛ رقمی برابر با مجموع انتشار سالانه چند کشور اروپایی.
ارتشهای جهان نیز از بزرگترین مصرفکنندگان سوختهای فسیلی هستند.
برآوردها نشان میدهد اگر نیروهای نظامی جهان یک کشور محسوب میشدند، چهارمین تولیدکننده بزرگ انتشار کربن در جهان بودند و حدود ۵.۵ درصد از انتشار جهانی گازهای گلخانهای را به خود اختصاص میدادند.
با وجود این، کشورها الزام قانونی برای گزارش انتشارهای نظامی خود در چارچوب توافق پاریس ندارند.
بازسازی محیطزیست؛ چالشی که پس از جنگ آغاز میشود
ایران پیش از آغاز جنگ نیز با مشکلاتی مانند کمبود آب، آلودگی شدید هوا، فرسایش خاک، خشک شدن تالابها و پیامدهای تغییر اقلیم مواجه بود.
کارشناسان معتقدند ادامه جنگ این بحرانها را تشدید خواهد کرد و روند بازسازی محیطزیست را دشوارتر میسازد.
داگ ویر هشدار میدهد که در بسیاری از کشورها، پس از پایان جنگ، حفاظت از محیطزیست در اولویت قرار نمیگیرد و احتمال میدهد ایران نیز با چنین وضعیتی روبهرو شود.
او در پایان میگوید:
«خسارتهای زیستمحیطی جنگ بسیار گسترده است، اما نگرانی اصلی این است که در آینده اطلاعات شفافی درباره این آسیبها منتشر نشود و ظرفیت کافی برای پاکسازی و مدیریت آنها نیز وجود نداشته باشد.»
میراث سمی جنگ؛ تهدیدی بلندمدت برای سلامت انسان و محیطزیست
جنگها تنها جان انسانها را تهدید نمیکنند؛ بلکه میتوانند میراثی سمی و ماندگار برای نسلهای آینده بر جای بگذارند. آلودگی هوا، تخریب خاک، نشت نفت، نابودی زیستبومهای دریایی، انتشار مواد شیمیایی خطرناک و افزایش گازهای گلخانهای، از مهمترین پیامدهای زیستمحیطی درگیریهای نظامی هستند.
کارشناسان هشدار میدهند که بدون ارزیابی دقیق، شفافیت اطلاعات و برنامهریزی برای پاکسازی،
آثار این خسارتها ممکن است دههها بر سلامت انسان و طبیعت سایه بیندازد.
