تعریض خیابان در زاوقان؛ تهدیدی برای بافت تاریخی و باغهای سمنان
یادداشتی از سحر کرمیخجسته در پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز؛ زاوقان تاریخی؛ چگونه شهرسازی خودرومحور هویت تاریخی سمنان را تهدید میکند؟
اما تعریض خیابان در محله تاریخی زاوقان سمنان، بافت تاریخی، باغهای کهن و هویت فرهنگی این شهر را تهدید میکند. بررسی پیامدهای شهرسازی خودرومحور و راهکارهای قانونی حفاظت از این میراث ارزشمند.
هرچند که زاوقان تاریخی؛ قربانی شهرسازی خودرومحور در سمنان شده است
محلهای با هزار سال تاریخ
زاوقان یکی از قدیمیترین محلههای سمنان است؛ محلهای که در کنار کدیور، کوشمغان و ملحی،
محلات ثلاث سمنان را تشکیل میدهد و در منابع تاریخی با نام «سمنک» شناخته شده است.
ساختار باغشهری، شبکه سنتی تقسیم آب و وجود آثار ارزشمند تاریخی، این محله را به یکی
از مهمترین بخشهای هویت تاریخی سمنان تبدیل کرده است.
وجود بناهایی همچون امامزادگان علوی، آبانبار اسماعیلخان سنگسری، قلعه تاریخی، مصلای کهن شهر،
باغهای قدیمی و جویهای آب، نشان میدهد زاوقان تنها یک محله نیست،
بلکه بخشی از میراث فرهنگی و معماری سمنان محسوب میشود.
سیل ۱۳۴۵؛ آغاز تغییرات کالبدی زاوقان
در مهرماه ۱۳۴۵ سیل بزرگی بخش قابلتوجهی از زاوقان را ویران کرد.
حدود ۲۰۰ خانه و بخشی از بافت تاریخی از بین رفت و مسیر سیلاب بعدها به خیابان تبدیل شد؛
خیابانی که امروز با نام امام حسین(ع) شناخته میشود.
اگرچه ساخت خانههای «چهل دستگاه» و مدرسه انوری بخشی از خسارتها را جبران کرد،
اما همین مسیر بعدها به محور اصلی توسعه خودرومحور تبدیل شد.
تعریض خیابان؛ تهدیدی برای بافت تاریخی سمنان
طی سالهای اخیر، طرح تعریض خیابان امام حسین(ع) دوباره در دستور کار مدیریت شهری قرار گرفته است.
این خیابان از میان خانههای خشتی قاجاری، باغهای تاریخی، آبانبارها، یخچالهای سنتی و منظر فرهنگی مصلای زاوقان عبور میکند.
اجرای کامل این طرح، به معنای از بین رفتن بخش مهمی از هویت کالبدی و اجتماعی این محله خواهد بود.
مخالفت ساکنان و فعالان میراث فرهنگی
فعالان فرهنگی و دوستداران میراث تاریخی بارها نسبت به اجرای این طرح هشدار دادهاند.
در دیماه ۱۴۰۱ نیز اداره میراث فرهنگی شهرستان سمنان خواستار ثبت ملی خانهها و باغهای این محدوده شد،
اما این درخواست تاکنون به نتیجه نرسیده است.
از سوی دیگر، بسیاری از ساکنان قدیمی محله حاضر به فروش خانههای خود نیستند و میخواهند تا پایان عمر در زادگاهشان زندگی کنند.
زاوقان؛ ظرفیت بزرگ گردشگری سمنان
زاوقان میتواند یکی از مهمترین مقاصد گردشگری مذهبی، تاریخی و طبیعی استان سمنان باشد.
وجود امامزادگان، باغهای تاریخی، استخرهای قدیمی، جویهای آب و معماری ارزشمند،
این محله را به ظرفیتی کمنظیر در مسیر کریدورهای گردشگری تهران–مشهد، قم–مشهد و تبریز–مشهد تبدیل کرده است.
سرمایهگذاری در حفاظت و احیای این بافت، درآمدی پایدارتر از توسعه خودرومحور برای شهر ایجاد خواهد کرد.
پیامدهای زیستمحیطی تعریض خیابان
آسیبهای این طرح تنها به میراث فرهنگی محدود نمیشود.
قطع درختان کهنسال، کاهش سطح باغها و ساخت ساختمانهای مرتفع، مسیر ورود هوای خنک
از باغهای غرب سمنان را مختل میکند.
این باغها طی قرنها نقش ریه تنفسی شهر را ایفا کردهاند و نابودی آنها میتواند اقلیم محلی
و کیفیت زندگی شهروندان را تحت تأثیر قرار دهد.
قانون چه میگوید؟
بر اساس مصوبات شورایعالی معماری و شهرسازی در مهرماه ۱۴۰۳، اداره کل راه و شهرسازی استان سمنان
مؤظف است با همکاری شهرداری و وزارت میراث فرهنگی، طرح ویژه حفاظت و احیای بافت تاریخی را تهیه و اجرا کند.
بنابراین، هرگونه مداخله در زاوقان باید در چارچوب این طرح و با رعایت ضوابط حفاظت از بافت تاریخی انجام شود.
آینده زاوقان؛ توسعه یا حفاظت؟
زاوقان هنوز بخش مهمی از ساختار تاریخی خود را حفظ کرده و لایههایی از معماری ایلخانی، تیموری،
قاجار و دوره معاصر را در خود جای داده است.
تجربه بسیاری از شهرهای تاریخی ایران نشان داده است که توسعه خودرومحور اگر بدون توجه به میراث فرهنگی
انجام شود، نهتنها هویت شهر را از بین میبرد، بلکه فرصتهای اقتصادی ناشی از گردشگری را نیز نابود میکند.
حفاظت از زاوقان، صرفاً حفظ چند خانه تاریخی نیست؛ بلکه سرمایهگذاری بر آینده فرهنگی،
اقتصادی و زیستمحیطی سمنان است.
تعریض خیابان در زاوقان؛ تهدیدی برای بافت تاریخی و باغهای سمنان
