بازگشت قطارهای گردشگری به ریل؛ چالشهای توسعه گردشگری ریلی ایران چیست؟
محمدصالح قنبری گزارشگر پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز؛ پس از ماهها توقف ناشی از شرایط جنگی و محدودیتهای شبکه حملونقل، قطارهای گردشگری دوباره فعالیت خود را آغاز کردهاند.
هرچند استقبال مسافران از سفرهای ریلی همچنان بالاست، اما کمبود ظرفیت شبکه، محدودیت ناوگان، دشواری تأمین بلیت و نبود زیرساختهای سرمایهگذاری همچنان مهمترین موانع توسعه گردشگری ریلی در ایران به شمار میروند.
بازگشت قطارهای گردشگری به ریل
پس از ماههایی که شرایط جنگی و تغییر اولویتهای حملونقل کشور، بخشی از قطارهای گردشگری را از حرکت بازداشت، سوت این قطارها دوباره در ایستگاههای کشور شنیده میشود.
مسافران بار دیگر از پشت پنجرههای قطار، جنگلهای هیرکانی، پلهای تاریخی،
تونلهای کوهستانی و دشتهای ایران را تماشا میکنند.
با این حال، بازگشت قطارهای گردشگری به معنای پایان مشکلات این صنعت نیست.
گردشگری ریلی در حالی با استقبال گسترده مردم روبهرو است که
همچنان با محدودیتهای زیرساختی، کمبود ناوگان، ظرفیت پایین شبکه ریلی و دشواری جذب سرمایهگذاری دستوپنجه نرم میکند.
گردشگری؛ نخستین قربانی بحرانها
گردشگری معمولاً نخستین صنعتی است که از بحرانهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی آسیب میبیند و آخرین بخشی است که به شرایط عادی بازمیگردد.
در ماههای گذشته نیز شرایط جنگی و تغییر اولویتهای حملونقل موجب توقف بخشی از فعالیتهای گردشگری ریلی شد.
مصطفی فاطمی، مدیرکل توسعه گردشگری داخلی، میگوید:
در آن مقطع، شبکه ریلی کشور ناچار بود اولویت خود را به تأمین امنیت خطوط و پاسخگویی به نیازهای ضروری کشور اختصاص دهد؛ به همین دلیل قطارهای گردشگری موقتاً از چرخه بهرهبرداری خارج شدند.
به گفته او، با کاهش محدودیتها، روند بازگشایی مسیرهای گردشگری آغاز شده و
شرکتهای ریلی نیز برای احیای مسیرهای گذشته و طراحی برنامههای جدید وارد عمل شدهاند.
فاطمی معتقد است:
گردشگری ریلی اکنون وارد مرحلهای شده که میتوان آن را «دوران گذار به رونق» نامید؛ دورهای که استقبال مردم از تورهای ریلی بار دیگر افزایش یافته است.
گلوگاه اصلی توسعه؛ کمبود ظرفیت شبکه ریلی
برخلاف تصور عمومی، مهمترین مانع توسعه گردشگری ریلی، کمبود مسافر یا ضعف بازاریابی نیست؛ بلکه محدودیت ظرفیت شبکه ریلی و دشواری دریافت «مجوز سیر» یا همان گراف حرکتی است.
هر قطار برای حرکت باید در جدول زمانبندی دقیق راهآهن قرار گیرد؛
جدولی که زمان حرکت، توقف و عبور قطارها را مشخص میکند.
در این برنامه، اولویت با قطارهای مسافری برنامهای و سپس قطارهای باری است.
از آنجا که قطارهای گردشگری معمولاً برای تماشای مناظر طبیعی، عکاسی یا اجرای برنامههای گردشگری توقفهای بیشتری دارند
و با سرعت کمتری حرکت میکنند، هماهنگی آنها با برنامه شبکه ریلی پیچیدهتر است.
فاطمی تأکید میکند:
مهمترین چالش امروز این حوزه، یافتن ظرفیت مناسب برای حرکت قطارهای گردشگری است؛
هرچند به گفته او همکاری میان وزارت میراث فرهنگی و شرکت راهآهن در ماههای اخیر افزایش یافته است.
استقبال وجود دارد؛ ظرفیت پاسخگو نیست
علی مسائلی، از فعالان گردشگری ریلی، نیز معتقد است مشکل اصلی این صنعت کمبود تقاضا نیست.
به گفته او، بسیاری از تورهای ریلی در مدت کوتاهی تکمیل ظرفیت میشوند و
علاقهمندان همواره درباره برنامههای آینده سؤال میکنند، اما برگزارکنندگان تورها نمیدانند
آیا در ماههای بعد نیز امکان دریافت ظرفیت مناسب را خواهند داشت یا خیر.
این بیثباتی باعث شده بسیاری از آژانسهای گردشگری از ورود به این بازار صرفنظر کنند؛
زیرا بدون امکان برنامهریزی بلندمدت، توسعه بازار نیز دشوار خواهد بود.
در گردشگری ریلی، مسیر بخشی از مقصد است
یکی از مهمترین ویژگیهای گردشگری ریلی آن است که تجربه سفر تنها به مقصد محدود نمیشود، بلکه خود مسیر نیز بخشی از جاذبه گردشگری است.
مسائلی میگوید:
مسیر راهآهن شمال، با عبور از جنگلهای هیرکانی، پل تاریخی ورسک،
تونلهای متعدد و مناظر کوهستانی، یکی از زیباترین مسیرهای ریلی ایران محسوب میشود
و سالهاست در میان علاقهمندان سفرهای ریلی محبوبیت دارد.
او همچنین به تجربه تورهایی برای دیپلماتها و گردشگران خارجی اشاره میکند
که بسیاری از آنان از زیبایی مسیرهای ریلی ایران شگفتزده شده بودند.
محبوبترین مسیرهای گردشگری ریلی ایران
کارشناسان معتقدند ظرفیت گردشگری ریلی ایران تنها به مسیر شمال محدود نمیشود.
از جمله مهمترین مسیرهای گردشگری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سوادکوه و پل ورسک؛ محبوبترین مسیر گردشگری ریلی کشور
- کاشان؛ ترکیب سفر ریلی، بافت تاریخی و کویر
- همدان؛ مناسب برای تورهای یکروزه و دوروزه
- رشت و منجیل؛ عبور از شالیزارها و طبیعت گیلان
ثبت جهانی راهآهن سراسری ایران نیز اهمیت این مسیرها را بیش از گذشته افزایش داده است.
نبود اطلاعات؛ مانعی برای سرمایهگذاری
یکی دیگر از چالشهای این صنعت، کمبود اطلاعات تخصصی برای سرمایهگذاران است.
مسائلی از این وضعیت با عنوان «فقر دادهها» یاد میکند و میگوید :
بسیاری از سرمایهگذاران نمیدانند چه فرصتهایی در گردشگری ریلی وجود دارد،
کدام مسیرها ظرفیت توسعه دارند و چگونه میتوان وارد این بازار شد.
به گفته او، برخلاف بسیاری از صنایع، هنوز نمایشگاهها، همایشها و نشستهای تخصصی کافی برای معرفی فرصتهای سرمایهگذاری در گردشگری ریلی برگزار نمیشود.
معضل تأمین بلیت گروهی
یکی دیگر از مشکلات آژانسهای گردشگری، تأمین بلیت برای گروههای مسافری است.
به گفته مسائلی، بلیت قطارها در مدت کوتاهی به فروش میرسد و آژانسها امکان خرید تعداد کافی برای اجرای تورها را ندارند. از سوی دیگر، چارتر کردن قطار نیز هزینه بالایی دارد
و همین موضوع باعث شده بسیاری از شرکتهای گردشگری از فعالیت در این حوزه صرفنظر کنند.
کمبود ناوگان تخصصی
فعالان این حوزه همچنین از کمبود قطارهای ویژه گردشگری گلایه دارند.
بسیاری از تورها با ناوگان معمولی حملونقل ریلی اجرا میشوند؛
قطارهایی که برای سفرهای روزمره طراحی شدهاند و امکانات لازم برای سفرهای گردشگری را ندارند.
کیفیت پایین صندلیها، محدودیت امکانات رفاهی، ضعف سیستمهای صوتی و طراحی نامناسب واگنها، تجربه سفر را از استانداردهای جهانی گردشگری ریلی دور کرده است.
در حالی که در بسیاری از کشورها، قطارهای گردشگری با پنجرههای پانوراما، امکانات رفاهی ویژه و طراحی اختصاصی برای تماشای مناظر طبیعی به گردشگران خدمات ارائه میکنند.
آینده گردشگری ریلی؛ ظرفیت بالا، موانع جدی
کارشناسان و مدیران دولتی بر این باورند که گردشگری ریلی ایران از ظرفیت بالایی برای رشد برخوردار است.
تنوع اقلیمی، مسیرهای تاریخی، ثبت جهانی راهآهن سراسری و استقبال بالای مسافران، فرصت ارزشمندی برای توسعه این بخش فراهم کرده است.
با این حال، تحقق این ظرفیت در گرو توسعه زیرساختهای ریلی، افزایش ناوگان تخصصی،
تسهیل حضور بخش خصوصی، اصلاح نظام تخصیص ظرفیت شبکه و برنامهریزی بلندمدت است.
امروز مسئله اصلی گردشگری ریلی ایران کمبود تقاضا نیست؛ بلکه محدودیت ظرفیت موجود برای پاسخگویی به اشتیاق روزافزون علاقهمندان سفر با قطار است.
قطارهای گردشگری دوباره به حرکت درآمدهاند، اما توسعه این صنعت همچنان نیازمند تصمیمهای کلان، سرمایهگذاری هدفمند و نگاه راهبردی به آینده حملونقل و گردشگری کشور است.
بازگشت قطارهای گردشگری به ریل؛ چالشهای توسعه گردشگری ریلی ایران چیست؟
