تراژدی اعتماد عمومی در «شاهوار»؛ معدن بوکسیت تاش، آب یا آلومینا؟
محسن عباسی‌فرد سردبیر پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز؛ بیش از یک دهه تلاش فعالان محیط‌زیست شاهرود برای حفاظت از کوهستان شاهوار، بلندترین قله البرز شرقی و مهم‌ترین منبع تأمین آب شاهرود، بسطام و رویان،در حالی به بن‌بست رسیده است
که مسئولان با تمدید یک‌ساله فعالیت معدن بوکسیت تاش موافقت کرده‌اند؛
تصمیمی که برخلاف مخالفت صریح سازمان حفاظت محیط‌زیست، امام‌جمعه، شورای شهر و مردم شاهرود گرفته شده و به گفته کنشگران محیط‌زیست، «آخرین بقایای اعتماد عمومی» را نشانه رفته است.
امیرحسین ولیان، دبیر جمعیت دیده‌بان طبیعت، می‌گوید: «دولت برای اینکه از شاهوار پول دربیاورد، حاضر است آینده همه ما را تخریب کند.
تراژدی اعتماد عمومی در «شاهوار»؛ معدن بوکسیت تاش، آب یا آلومینا؟
تمدید یک‌ساله، بار دیگر اعتراض‌ها را زنده کرد
فعالان محیط‌زیست شهرستان شاهرود بیش از یک دهه برای حفاظت از کوهستان «شاهوار»، بلندترین قله البرز شرقی، تلاش کردند؛ اما در آبان ۱۴۰۵ بار دیگر با تصمیم مسئولان برای بازگشایی دوباره معدن بوکسیت تاش مواجه شدند.
بر اساس اعلام استاندار سمنان، مجوز فعالیت این معدن به مدت یک سال و به صورت کاملاً مشروط تمدید شد.
امیرحسین ولیان، دبیر جمعیت «دیده‌بان طبیعت»، این تصمیم را چنین تفسیر می‌کند:
«دولت برای اینکه از شاهوار پول دربیاورد، حاضر است آینده همه ما را تخریب کند.
چنین رفتاری یعنی ازدست‌دادن آخرین بقایای اعتماد عمومی.»
این در حالی است که رئیس‌جمهور در تیرماه ۱۴۰۵ با صدور دستوری، تصمیم‌گیری درباره معدن شاهوار را به سازمان حفاظت محیط‌زیست واگذار کرده بود و این سازمان بارها مخالفت صریح خود را با ادامه فعالیت معدن اعلام کرده بود.
با این حال، پرونده در «شورای حل اختلاف بین دستگاه‌ها» در معاونت حقوقی ریاست‌جمهوری بررسی و در نهایت به تمدید یک‌ساله مجوز انجامید.
از زنجیره انسانی ۱۳۹۱ تا توقف ۱۳۹۷؛ یک دهه کشاکش
اولین برنامه‌های جمعیت دیده‌بان طبیعت به سال ۱۳۹۰ برمی‌گردد. آن زمان هنوز معدن کار خود را شروع نکرده بود.
امیرحسین ولیان و دیگر کنشگران محیط‌زیست به روستای تاش در حاشیه کوهستان شاهوار رفتند و درباره تبعات این معدن‌کاوی هشدار دادند.
«آن زمان هنوز نمی‌دانستیم قرار است با چنین سطح گسترده‌ای از تخریب مواجه شویم.
در آن سال، به مردم گفتیم معدن بوکسیت ممکن است باعث آلودگی آب، کاهش پوشش گیاهی و افزایش سیلاب شود و متأسفانه همه آن‌ها اتفاق افتاده است.»
سال ۱۳۹۱، زنجیره انسانی در کوهستان شاهوار در مخالفت با معدن‌کاوی شکل گرفت، اما کار معدن تا شش سال بعد ادامه پیدا کرد.
«آن‌قدر تخلفات معدن چشمگیر شده بود که مسئولان مجاب شدند کارشان را متوقف کنند و بالاخره، این اتفاق در سال ۱۳۹۷ افتاد.»
با این حال، بر اساس مستندات موجود، توقف معدن در سال ۱۳۹۷ نه از طریق ابطال قانونی پروانه، بلکه از طریق مصوبه «شورای تأمین استان» سمنان صورت گرفت.
استاندار سمنان بعدها تأیید کرد :
که «مصوبات شورای تأمین به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین ابطال قانونی پروانه شود؛ چراکه چنین مصوباتی ماهیت دائمی ندارند»
و همین مسئله راه را برای بازگشایی دوباره هموار کرد.
در سال ۱۴۰۰ نیز کوه شاهوار در فهرست میراث طبیعی کشور ثبت شد، اما این ثبت ملی نتوانست مانع از ادامه فعالیت معدن شود.
تصمیم آبان ۱۴۰۵: یک سال نظارت مشروط
بر اساس جمع‌بندی‌های انجام‌شده در سطح ملی، فعالیت معدن بوکسیت تاش به مدت یک سال ادامه خواهد یافت و در این مدت، وضعیت آب، خاک و قله شاهوار به‌طور دقیق پایش می‌شود.
استاندار سمنان تأکید کرده است که:
«مجوز ادامه فعالیت معدن برای مدت یک سال صادر شد؛ اما این مجوز به معنای رفع نگرانی‌های زیست‌محیطی یا فعالیت بدون محدودیت نیست».
بر اساس این تصمیم، نمایندگانی از دستگاه‌های مختلف و دانشگاه علوم پزشکی در یک کمیته نظارتی حضور خواهند یافت و هر سه ماه یک‌بار گزارش پایش و نتایج بررسی‌ها را به استانداری ارائه خواهند داد.
همچنین مقرر شده است که:
«چنانچه در بازه زمانی تعیین‌شده، ضوابط، دستورالعمل‌ها و ملاحظات زیست‌محیطی ابلاغ‌شده از سوی بهره‌بردار رعایت نشود،
در خصوص ابطال قطعی پروانه فعالیت این معدن بدون هیچ‌گونه اغماضی اقدام خواهد شد».
منطق اقتصادی پشت این تصمیم، آن‌گونه که استاندار سمنان تشریح کرده، وابستگی صنعت آلومینای کشور — به‌ویژه مجتمع جاجرم در خراسان شمالی — به بوکسیت با خلوص بالا و هزینه سنگین واردات است.
به گفته او،
در دوره توقف معدن، بخشی از نیاز کشور از طریق واردات، از جمله از ترکیه، تأمین شد و هزینه این واردات در یک سال به حدود سه هزار میلیارد تومان رسید.
استاندار همچنین به تشکیل گروهی تخصصی برای نمونه‌برداری و مطالعه میدانی اشاره کرده و مدعی است نتیجه گزارش علمی، «آلودگی آب را کمتر از سطحی» ارزیابی کرده که پیش‌تر مطرح شده بود.
مخالفت رسمی سازمان حفاظت محیط‌زیست
سازمان حفاظت محیط‌زیست از زمان تأسیس معدن با فعالیت آن مخالفت کرده است.
حمید ظهرابی، معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان، اعلام کرده:
که «فعالیت معدن بدون مجوز محیط‌زیست آغاز شده و تخریب‌های گسترده‌ای بر اکوسیستم و منابع آب منطقه به جا گذاشته است».
او صراحتاً گفته است:
«بهره‌برداری از معدن بوکسیت شاهوار در شهرستان شاهرود بدون هماهنگی با سازمان حفاظت محیط‌زیست و فاقد مطالعات مدیریت محیط‌زیستی است و ما با فعالیت این معدن به شکل فعلی مخالفیم».
در نامه رسمی این سازمان در اردیبهشت ۱۴۰۴ نیز به آثار تخریبی معدن اشاره و هشدار داده شده که غلظت فلزات سنگین در آب منطقه افزایش یافته است.
این در حالی است که رئیس‌جمهور پیش‌تر تأکید کرده بود که «مشکل با نظر سازمان حفاظت محیط‌زیست حل شود» و این سازمان را مرجع نهایی تصمیم‌گیری اعلام کرده بود.
با این حال، تصمیم نهایی در «شورای حل اختلاف بین دستگاه‌ها» گرفته شد؛ جایی که به گزارش «درسانیوز»،
«با فشار جلالی، نماینده سابق شاهرود در مجلس، و نامه رئیس‌جمهوری» معدن دوباره فعال شد.
این تناقض، هستهٔ اصلی «تراژدی اعتماد عمومی» است که فعالان محیط‌زیست از آن سخن می‌گویند.
شاهوار؛ قلب آب‌ساز شرق سمنان
محمد درویش، کنشگر محیط‌زیست، کوهستان شاهوار را مهم‌ترین منبع تولید آب شیرین برای شرق استان سمنان عنوان می‌کند.
این منطقه مرتفع‌ترین کوه شرقی سلسله‌جبال البرز است که اهمیت‌های راهبردی انکارناپذیری دارد.
ارزش‌های تنوع زیستی‌اش هم آن‌قدر زیاد است که به‌راحتی می‌تواند به یکی از مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیط‌زیست تبدیل شود و فرایند ثبت ملی آن هم طی شده است.
بر اساس داده‌های منتشرشده، بیش از ۹۰ درصد منابع آب قنات‌ها و آب‌های سطحی مورد استفاده شاهرود و بسطام از شاهوار تأمین می‌شود و آسیب به سرچشمه‌ها می‌تواند آینده آب این منطقه را تهدید کند.
مطالعات همچنین نشان می‌دهد که در این منطقه ۲۳۵ میلیون مترمکعب ذخیره آب وجود دارد که معادل ذخیره مخزن سد کرج است.
به گفته درویش، هر کارشناس بی‌طرفی می‌تواند تأیید کند که فعالیت‌های معدنی در شاهوار به‌شدت روی کیفیت و کمیت منابع آب تأثیر می‌گذارد.
این فعالیت‌ها پوشش‌های گیاهی سطحی را از بین می‌برد، حجم بیشتری از آب را منتقل می‌کند و ضریب نفوذپذیری آن را کاهش می‌دهد.
در بررسی‌های انجام‌شده، افزایش غلظت برخی فلزات سنگین در آب و میزان عناصری مانند سرب و مس هشدار داده شده است.
همچنین خطر آلودگی منابع حیاتی آب به عناصری چون آرسنیک و سرب به‌عنوان مهم‌ترین تهدید مستقیم سلامت مردم شاهرود مطرح شده است.
درویش بر یک اصل کلیدی در ارزیابی اثرات محیط‌زیستی تأکید می‌کند:
«در روش‌های ارزیابی اثرات محیط‌زیستی، فاکتوری وتوکننده، حتی اگر ماتریس مثبت دربیاید، نظر جامعه محلی است.
بنابراین، حتی اگر صنعتی به‌نظر سودمند باشد و همه ملاحظات محیط‌زیست را هم رعایت کند،
اما جامعه محلی به‌هر‌دلیل با آن مخالف باشد، باید به نظر جامعه محلی احترام گذاشت و آن حرکت توسعه‌ای را انجام نداد.
در این شرایط، وقتی مردم شاهرود، امام‌جمعه و سایر مقامات محلی مخالف این معدن‌اند، دلیلی ندارد بر ادامه کار آن اصرار کنیم؛ بوکسیت فقط در شاهرود نیست و معادن دیگری هم برای تأمین بوکسیت وجود دارد.»
مخالفت همگانی؛ از امام‌جمعه تا شورای شهر
دبیر جمعیت دیده‌بان طبیعت از مخالفت گسترده مسئولان محلی با این پروژه خبر می‌دهد.
امام‌جمعه شاهرود بارها در خطبه‌های نمازجمعه و در تجمعات مردمی، بازگشایی این معدن را به‌شدت انتقاد کرده و خواستار «تعطیلی کامل معدن مخرب بوکسیت تاش» شده است.
او با اشاره به تخریب‌های گسترده در کوهستان شاهوار و تهدید منابع حیاتی آب، این معدن را «خطری جدی» برای شهرستان دانسته است.
حمیدرضا قنبریان، رئیس شورای اسلامی شهر شاهرود نیز در تأیید مواضع امام‌جمعه، صراحتاً اعلام کرده است:
«شاهوار فروشی نیست» و شورای شهر با فعالیت معدن بوکسیت تاش مخالف است.
در نشست ۲۰ مهر ۱۴۰۵ در نهاد ریاست‌جمهوری نیز، رئیس شورای اسلامی شهر شاهرود مطالبه رسمی مدیریت شهری و مردم را «خروج کامل ماشین‌آلات، توقف دائمی فعالیت معدن و جبران خسارات وارده به حوزه آبریز» اعلام کرد.
در اردیبهشت ۱۴۰۵، موضوع برداشت حدود ۱۸ هزار تن بوکسیت دپوشده، ورود ماشین‌آلات سنگین و انتقال محموله، موج تازه‌ای از اعتراض‌ها را به‌دنبال داشت.
مردم شاهرود در کوهستان شاهوار، مقابل فرمانداری و دفتر امام‌جمعه تجمع کردند و خواستار پاسخی قطعی شدند**.
مردم و فعالان محیط‌زیست همچنین با ارسال نامه‌ای به دادستان شهرستان شاهرود،
خواستار ورود فوری قوه قضائیه برای صیانت از شاهوار به‌عنوان حقوق عامه شده‌اند.
ولیان می‌گوید:
«آخرین حرفشان این است که این ماده معدنی خیلی مهم است و به آن نیاز داریم.
به چه قیمتی ماده معدنی را استخراج می‌کنید؟
به‌این‌اندازه که یک شهرستان و اصلی‌ترین کانون آب‌سازش را در معرض تهدید جدی قرار دهید؟»
«تراژدی شاهوار»؛ تخریب موریانه‌ای و فرسایش اعتماد
عباس محمدی، کنشگر محیط‌زیست، به شرایط پیچیده کشور اشاره می‌کند.
در این وضعیت، مردم یک شهر و مسئولان میانی آن، اعم از شهردار، فرماندار، امام‌جمعه و… با ادامه کار یک
معدن مخالفت می‌کنند و با بی‌اعتنایی مواجه می‌شوند.
«در این وضعیت، چه جایی برای اعتماد و خوش‌بینی باقی می‌ماند.»
او مسئله تخریب معدن را فقط منحصر به کوهستان شاهوار نمی‌داند.
به گفته او در مناطق مختلف، سودجویان با بردن خاک و سنگ این مملکت، ثروت بی‌حسابی می‌اندوزند.
«پارک ملی خبر، بیابان لوت، جنگل‌های هیرکانی در منطقه چلاو آمل و… همگی با چالش معدن مواجهند.
در لاهیجان، جنگل هیرکانی را برای معدن شن و ماسه تخریب کرده‌اند، در نکا، منطقه شکارممنوع تپال شاهرود
و در جنوب تهران، کارخانه‌های سیمان عرصه‌های طبیعی را تخریب می‌کنند و آلودگی را افزایش می‌دهند.»
به گفته این کنشگر محیط‌زیست، شاهوار نمونه بزرگ و تراژیکی از تخریب عرصه‌های طبیعی با معدن‌کاوی است.
او می‌گوید:
«با چنین رویه‌ای بی‌اعتمادی و عدم صمیمیتی که بین مردم و دولت است، متأسفانه روزبه‌روز تعمیق پیدا می‌کند
و عموم مردم می‌بینند که نسبت به خواسته‌های به‌حق بی‌توجهی می‌شود.»
تبعات این بی‌توجهی، ازنظر محمدی، تجاوزهای دیگر به عرصه‌های طبیعی توسط مردم عادی و فرصت‌طلبان است.
«اسم این رویه را تخریب‌ها و تجاوزهای موریانه‌ای می‌گذارم.
هزاران، بلکه صدها هزار نفر به‌شکلی موریانه‌وار، ذره‌ذره به خاک و سنگ و منابع طبیعی کشور هجمه می‌برند.
وقتی در شاهوار، لودرها و کامیون‌های معدن کوه را از بین می‌برند، نمی‌توانید به فرد محلی بگویید به عرصه کوه تجاوز نکن،
باغت را در کوهستان گسترش نده یا از آب آن رودخانه فقط به‌اندازه سهمت استفاده کن؛ چون جلو چشم آن فرد دارد
تخریب بی‌حساب صورت می‌گیرد.»
نتیجه آن تخریب بزرگ و این تجاوزهای کوچک به گفته محمدی، وضعیتی است که در ایران می‌بینیم؛
رکوردداربودن کشورمان در فرسایش خاک و فرونشست زمین در جهان.
تراژدی اعتماد عمومی در «شاهوار»؛ معدن بوکسیت تاش، آب یا آلومینا؟
سخن پایانی: یک سال نظارت، یا یک سال دیگر تخریب؟
تصمیم آبان ۱۴۰۵ برای تمدید یک‌ساله فعالیت معدن بوکسیت تاش، اگرچه با شروط نظارتی همراه شده، اما نتوانسته است نگرانی‌های بنیادین را برطرف کند.
سازمان حفاظت محیط‌زیست — که رئیس‌جمهور خود آن را مرجع نهایی تصمیم‌گیری اعلام کرده بود — همچنان مخالف فعالیت معدن است. مردم شاهرود، امام‌جمعه، شورای شهر و فعالان محیط‌زیست همگی مخالف‌اند.
در چنین شرایطی، پرسش ولیان همچنان بی‌پاسخ می‌ماند:
«این دولت بعداً چطور می‌خواهد از این مردم رأی بگیرد؟
چطور می‌خواهد آن‌ها را در شرایط جنگی پای کار نگه دارد؟
واقعاً این رویه تأسف‌بار است.»
شاهوار فقط یک معدن بوکسیت نیست؛ آزموني برای سنجش وزن «نظر جامعه محلی» در برابر «منافع معدنی»، و آزموني برای بقای «اعتماد عمومی» در ایران.
تراژدی اعتماد عمومی در «شاهوار»؛ معدن بوکسیت تاش، آب یا آلومینا؟
