روستاهایی که پس از ثبت جهانی رنگ می‌بازند؛ از ماراتن لوت تا جشن دولتی در شفیع‌آباد
محسن عباسی‌فرد سردبیر چایگاه تحلیلی‌ح خبری درسانیوز؛ گزارشی از شکاف میان ثبت جهانی و توسعه پایدار روستاهای گردشگری؛
شفیع‌آباد، ماراتن لغوشده، تخریب کاروانسرا و هشدارها درباره خروج روستاها از فهرست جهانی.
ثبت جهانی؛ اعتباری که به نام مدیران تمام شد
پرونده روستای شفیع‌آباد برای ثبت جهانی در اوایل دهه ۱۳۸۰ ارسال شد.
این روستا سال گذشته از سوی سازمان جهانی گردشگری به‌عنوان بهترین روستای گردشگری انتخاب شد.
با این حال، منتقدان می‌گویند زحمت ثبت جهانی را دیگران کشیدند، اما این دستاورد به نام مدیران فعلی تمام شد.
نگرانی اصلی این است که پس از ثبت جهانی و ثبت روستا در کارنامه مدیران وزارت میراث فرهنگی، روستاها به حال خود رها شوند.
روایت مدیر سابق پایگاه جهانی لوت
معین افضلی، مدیر سابق پایگاه جهانی لوت و کنشگر میراث فرهنگی، می‌گوید:
شفیع‌آباد در حاشیه بیابان لوت واقع شده و گردشگران ورودی معمولاً از آن بازدید می‌کنند.
به گفته او، صنایع دستی و گردشگری در کنار کشاورزی و قنات قرار دارند و معیشت جایگزین یکدیگر نیستند.
زنان روستا با تشکیل انجمن «زنان آفتاب» یا «خورشید»، هنر پته‌دوزی را زنده نگه داشته‌اند
و بخشی از سود صنایع دستی برای احیای قنات‌ها هزینه می‌شود.
برگزاری رویدادهای ورزشی مانند ماراتن و دوچرخه‌سواری از سال ۱۳۹۵ نیز از شاخص‌های مهم ثبت جهانی این روستا بود.
ثبت جهانی، پایان شفیع‌آباد؟
افضلی می‌افزاید:«۹۰ درصد از دلایل ثبت جهانی روستای شفیع‌آباد، زیبایی‌های خدادادی و میراث فرهنگی این روستا بود.
متأسفانه پس از ثبت جهانی، روند نزولی در روستای شفیع‌آباد زودتر از دیگر روستاها و مقاصد گردشگری آغاز شد
و ۷۰ درصد از شاخص‌هایی که در روستا وجود داشت، از میان رفت.»
او با اشاره به بی‌تفاوتی معاونت میراث فرهنگی تأکید می‌کند کاروانسرای شفیع‌آباد دچار تخریب‌هایی شد،
اما مرمتی صورت نگرفت و بازسازی اصولی در روستا انجام نشده است.
به گفته افضلی، افراد تأثیرگذار و اصلی پرونده به جشن سالگرد ثبت جهانی دعوت نشدند و
مردم محلی نیز فرصت صحبت و بیان مشکلات را پیدا نکردند.
او می‌گوید: «پرونده روستای شفیع‌آباد ۱۰ سال در نوبت ثبت جهانی بود و
در دولت قبلی نیز کارشناسان ایرادهایی گرفتند که ما اصلاحشان کردیم.
متأسفانه هرچه در ۱۰ سال گذشته کاشتیم، پنبه شد.»
ثبت جهانی به‌تنهایی کافی نیست؛ روستای شفیع‌آباد چگونه رنگ می‌بازد؟ پاسخ وزارت میراث فرهنگی
سید مصطفی فاطمی، مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی، می‌گوید:
روستاهای گردشگری ایران از دو سال پیش وارد فرایند ثبت جهانی شده‌اند.
به گفته او، در سال نخست یک روستا، در سال دوم یک روستا و در سال ۲۰۲۶ میلادی سه روستا ثبت جهانی شدند.
او با اشاره به وضعیت گردشگری ورودی ایران می‌افزاید:
«در حال حاضر، گردشگر خارجی چندانی نداریم.
گردشگران افغانستانی، عراقی و برخی کشورهای همسایه نیز که به ایران سفر می‌کنند،
معمولاً علاقه چندانی به بازدید از روستاهای گردشگری ندارند.»
فاطمی با اشاره به اقدامات انجام‌شده در روستاهای هدف گردشگری می‌گوید:
در روستاهایی مانند شفیع‌آباد، کف‌سازی، برق‌کشی معابر و آموزش در زمینه محیط زیست و توسعه پایدار انجام شده است.
او تأکید می‌کند:
«اگر بگوییم ثبت جهانی تأثیری نداشته، اشتباه کرده‌ایم.
البته اثرگذاری اصلی این اتفاق زمانی نمایان می‌شود که شمار گردشگران ورودی افزایش پیدا کند.
مردم روستای شفیع‌آباد نسبت به توسعه پایدار بسیار آگاه شده‌اند و
به محیط زیست منطقه محل سکونت خود حساسیت زیادی دارند.»
به گفته او، در برخی روستاها مانند قلعه‌بالا حساسیت مردم نسبت به حفاظت از محیط زیست چشمگیر است
و در روستای سهیلی نیز نگرش ساکنان تغییر کرده است.
فاطمی می‌افزاید:
اکنون شورای ناظر بر ثبت جهانی بر عملکرد مردم نظارت می‌کند و
سالگرد ثبت جهانی شفیع‌آباد نیز به‌تازگی با برپایی جشن بزرگی برگزار شده است.
وقتی ثبت جهانی به کارنامه مدیران تبدیل می‌شود؛ روستاها رها می‌شوند و ثبت جهانی به‌تنهایی کافی نیست
مجتبی جوادی، فعال گردشگری روستایی، می‌گوید:
شاخص‌های سازمان جهانی گردشگری ممکن است هر سال تغییر کند و معیارهای انتخاب روستاها ثابت نیستند.
به گفته او، ثبت جهانی به‌تنهایی اتفاق ویژه‌ای نیست، بلکه بستری برای تبلیغات و معرفی ظرفیت‌های گردشگری
منطقه و حمایت از بهره‌برداران محلی فراهم می‌کند.
جوادی می‌افزاید:
«ثبت جهانی باید فرصتی برای معرفی بین‌المللی مقصد باشد، اما هنگامی که گردشگری ورودی ایران شرایط مطلوبی ندارد،
نمی‌توان از ظرفیت تبلیغاتی این عنوان به‌طور کامل استفاده کرد.»
او تأکید می‌کند:
برای توسعه واقعی، مشارکت جامعه محلی، سرمایه‌گذاری، آموزش، تبلیغات و برنامه‌ریزی ضروری است
و دولت نیز باید حمایت کند و وزارت میراث فرهنگی در زمینه آموزش و تبلیغات نقش فعال‌تری داشته باشد.
ثبت جهانی، پایان توجه؟ روایت رنگ‌باختن شفیع‌آباد پس از جهانی‌شدن
ثبت جهانی برای روستاهای گردشگری ایران یک اعتبار بین‌المللی است،
اما اگر به برنامه‌ای پایدار برای پس از ثبت تبدیل نشود،
همان اعتبار می‌تواند به فرصتی از دست‌رفته بدل شود. تجربه شفیع‌آباد نشان می‌دهد
لغو رویدادهایی مانند ماراتن لوت، بی‌توجهی به مرمت کاروانسرا، دعوت‌نشدن کنشگران اصلی
و فاصله گرفتن مردم محلی از تصمیم‌ها، شاخص‌هایی را تضعیف می‌کند که همین ثبت جهانی بر آنها استوار بود.
اگر توسعه پایدار در روستاها اتفاق نیفتد و شاخص‌ها رنگ ببازند، خطر خروج روستا از فهرست جهانی جدی است.
راه برون‌رفت، جشن‌های نمادین نیست؛ حفاظت از میراث، احیای رویدادها با چارچوب شفاف،
مشارکت واقعی جامعه محلی، مرمت اصولی آثار، نظارت مؤثر و برنامه‌ریزی بلندمدت برای گردشگری روستایی است.
ثبت جهانی باید آغاز کار باشد، نه پایان آن.
روستاهایی که پس از ثبت جهانی رنگ می‌بازند؛ از ماراتن لوت تا جشن دولتی در شفیع‌آباد
