موسیقی فولکلور کُردی؛ آیینهای از طبیعت بکر کردستان
یادداشتی از آزیتا ابراهیمی در پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز؛ سرزمین کردستان با کوهستانهای سر به فلک کشیده، دشتهای حاصلخیز، رودخانههای خروشان و چشماندازهای بدیع، همواره الهامبخش هنرمندان این دیار بوده است.
در این میان، موسیقی فولکلور کُردی بهعنوان یکی از غنیترین و پربارترین گنجینههای موسیقایی ایران، پیوندی ناگسستنی با طبیعت دارد؛
بهگونهای که به باور بسیاری از صاحبنظران، تفکیک عوامل طبیعی-اکولوژیک از عناصر فرهنگی در موسیقی کردی «بسیار مشکل و در اغلب مواقع غیرممکن» است.
جغرافیا و کوهستان؛ هویت حماسی موسیقی کردی
زندگی در دل کوهستانهای صعبالعبور، هویتی حماسی و رزمی به موسیقی کردی بخشیده است.
ریتمهای تند و پرقدرت در بسیاری از قطعات، بهویژه در رقصهای معروفی چون «ههلپهرکه»،
بازتابی از معیشت دشوار کوهستانی و روحیه مبارزاتی مردم این دیار است.
موسیقی مناطق کوهستانی سرشار از ریتم است و این ریتمها تأثیرگذاری عمیقی بر موسیقی ایرانی داشتهاند.
جغرافیای کردستان نه تنها بر تنوع سازها و سبکهای موسیقایی تأثیر گذاشته،
بلکه هر منطقه با توجه به زیستبوم خود، سنتهای متمایزی را حفظ کرده است؛
برای نمونه، موسیقی مناطق کوهستانی اغلب دارای ریتمها و عناصر روایی خاصی است،
در حالی که ملودیهای مناطق دشتنشین نرمتر و روانترند.
فصلها و آیینهای کشاورزی؛ ضربآهنگ زندگی
موسیقی کردی با تقویم طبیعی و چرخههای کشاورزی پیوندی عمیق دارد.
هر فصل و هر شغل، آهنگ و نغمهی خاص خود را دارد.
برای نمونه، «پایزۆک» (Payizok) ترانههایی هستند که به بازگشت از چراگاههای تابستانی در فصل پاییز اشاره دارند. همچنین ترانههای مختلفی برای کارهای روستایی مانند درو کردن محصول («دروێنه» / Drwena)،
آسیاب کردن بلغور («ساوارکوتان» / Sawarkutan) و کار با گل («قورشهلان» / Qurshelan) وجود دارد.
این ترانههای کار، که اغلب به صورت گروهی و همآوایی خوانده میشوند، نه تنها ریتم کار را تنظیم میکنند،
بلکه روحیهی جمعی و همبستگی را در میان کشاورزان تقویت میکنند.
موسیقی کردی همچنین به رویدادهای فصلی مانند برداشت محصول و آیینهای بومی-محلی اشاره دارد
و طبیعت را در کانون توجه خود قرار میدهد.
سازها؛ صدای طبیعت در دستان هنرمند
بسیاری از سازهای سنتی کردی از دل طبیعت برآمدهاند و صدای آنها تداعیگر مناظر طبیعی است:
تنبور: این ساز که از چوب ساخته میشود، دارای صدایی منحصربهفرد و طنینانداز است که ملودیهای آن اغلب بازتابدهندهی زیباییهای طبیعت و مضامین عاشقانه و عرفانی است.
تنبور جایگاه مهمی در فرهنگ موسیقایی کردستان دارد و به خاطر کارکردهای آیینی و اجتماعی خود شناخته میشود.
کمانچه: این ساز زهی، توانایی شگفتانگیزی در تداعی حال و هوای فصلهای مختلف دارد.
«شهریار جمشیدی»، نوازنده شهیر کمانچه، قطعات متعددی را با الهام از زیباییهای فصل پاییز اجرا کرده است.
او در کنسرت خود با عنوان «Abscission» (برگریزان / گەڵاڕێژان)، تصویری زنده از تأملپذیری و زیبایی پاییز در فرهنگ کردی را به نمایش گذاشته است.
دف و سایر سازهای کوبهای: این سازها که از پوست حیوانات ساخته میشوند، در روایت داستانهای مرتبط با طبیعت، از آیینهای درو تا مراسم مذهبی، نقشی کلیدی دارند.
دف بهعنوان ساز ملی مردم کرد شناخته میشود و در حفظ و انتقال روایتهای شفاهی فرهنگ کردی نقشی اساسی ایفا میکند.
الهام از پدیدههای طبیعی-اکولوژیک
پژوهشگران معتقدند که استفاده از تمها و موضوعات متنوع، الهام از پدیدههای طبیعی-اکولوژیک و
همچنین مسائل اجتماعی و فرهنگی، تنها بخش کوچکی از ویژگیهای موسیقی سنتی کردی است.
این تنوع تماتیک، پتانسیل بالایی برای جذب گردشگران فرهنگی به کردستان دارد و میتواند
به معرفی هرچه بیشتر هویت فرهنگی این سرزمین کمک کند.
هنرمندان و بازتاب طبیعت در آثارشان
حسن زیرک، یکی از بزرگترین خوانندگان کُرد که بیش از هزار آهنگ ضبط کرده است،
موسیقیاش عمیقاً ریشه در مضامین طبیعت کردستان دارد.
آثار او بازتابدهندهی نام مکانها، کوهها و رودخانههاست.
هاجر زهاوی، هنرمند معاصر کرد، در قطعهی «دو جار» (Do Jar) با تلفیق ریتمهای متنوع کردی و
استفاده از سازهای کوبهای، تجربهای شنیداری از طبیعت و فرهنگ کردستان را به مخاطب ارائه میدهد.
جمعبندی
موسیقی فولکلور کُردی، فراتر از یک هنر، روایتی زنده از پیوند عمیق انسان با طبیعت است.
از صلابت کوهستانها و ریتم تپندهی زندگی در دشتها گرفته تا نجوای باد در نیزارها و حماسههای کهن این سرزمین، همه و همه در نغمهها و ملودیهای این موسیقی کهن به گوش میرسند.
این میراث گرانبها نه تنها هویت فرهنگی مردم کردستان را حفظ کرده،
بلکه بهعنوان یکی از غنیترین گنجینههای موسیقایی ایران، شایستهی شناخت و پاسداری بیشتر است.
موسیقی فولکلور کُردی؛ آیینهای از طبیعت بکر کردستان