نقش دوگانه دامداری عشایری در مراتع؛ از حفاظت تا تخریب
محسن عباسیفرد گزارشگر – پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز؛ «جعفر کاویانی» – رئیس اداره امور عشایر استان همدان – با اعلام آمار دقیق، جمعیت عشایر این استان را ۱۴ هزار و ۲۰۰ نفر در قالب حدود چهار هزار خانوار عنوان کرد که معادل ۰٫۸ درصد از کل جمعیت استان است.
عشایر کوچرو؛ الگوی پایدار دامداری یا تهدیدی برای اکوسیستم؟
با وجود این جمعیت اندک، عشایر سالانه ۲۰ درصد گوشت مصرفی استان را تأمین میکنند و نقش کلیدی در اقتصاد دامی منطقه دارند.
دامداری عشایری در مراتع، از دو منظر کاملاً متضاد قابل بررسی است: نخست، نقش مثبت در مدیریت، حفاظت و احیای منابع طبیعی و دوم، نقش منفی در تخریب و نابودی عرصههای مرتعی.
دیدگاه نخست: عشایر بهعنوان حافظان مراتع
عشایر بهطور سنتی آموختهاند که مدیریت صحیح مرتع، نهتنها تأمینکننده علوفه کافی برای دامهاست، بلکه به حفاظت از پوشش گیاهی، جلوگیری از فرسایش خاک و پایداری اکوسیستمهای مرتعی کمک میکند.
این مدیریت هوشمندانه شامل موارد زیر است:
رعایت زمان ورود و خروج دام بر اساس تقویم گیاهی
تعیین ظرفیت چرا و جلوگیری از چرای مازاد بر توان مرتع
چرای تناوبی (تقسیم مرتع به چند قطعه و چرای ماهانه هر قطعه)
اصلاح بیولوژیکی مراتع با روشهای سنتی مانند پخش بذر توسط دام (ریختن بذرهای جمعآوریشده در کیسههای سوراخدار و آویزان به گردن بز پیشرو)
شناخت دقیق گونههای گیاهی و توقف چرا در مناطقی که گیاهان درجه۳ و سمی به دلیل چرای شدید رشد میکنند
توجه به فعالیتهای مکمل مانند صنایعدستی، گردشگری، اکوتوریسم و بومگردی برای تنوعبخشی به معیشت و کاهش فشار بر مرتع
این رویکرد، ضمن تولید پایدار محصولات دامی، زمینهساز توسعه اقتصادی در مناطق عشایری نیز میشود.
دیدگاه دوم: تخریب مراتع در اثر بهرهبرداری نادرست
در مقابل، اگر عشایر (یا هر بهرهبردار دیگری) به توان اکولوژیک مراتع بیتوجهی کنند و چرای بیرویه و مستمر انجام شود، پیامدهای جبرانناپذیری رخ میدهد:
سیر قهقرایی پوشش گیاهی (جایگزینی گونههای باارزش با گونههای بیارزش یا سمی)
تخریب ساختار خاک و افزایش فرسایش
نابودی بستر حیات و کاهش توان احیای طبیعی مرتع
برای جلوگیری از این روند، ضروری است:
سامانهای عرفی عشایری و روستایی از یکدیگر تفکیک شوند
مدت و زمان چرا بهدقت کنترل شود
از چرای مراتع در غیاب دامداران (توسط سایرین) جلوگیری شود
مدیریت یکپارچه مراتع با مشارکت بهرهبرداران و نهادهای دولتی دنبال گردد.
دانش بومی عشایر؛ الگویی برای اصلاح مراتع
عشایر همدان با تکیه بر تجربه دیرینه، روشهای مؤثری برای اصلاح مراتع ابداع کردهاند، از جمله:
بذرپاشی طبیعی با کمک دام (کیسههای سوراخدار بر گردن بز)
چرای طبقهبندیشده و استراحت دادن به قطعات مختلف مرتع در طول فصل چرا
تشخیص بهموقع گونههای مهاجم و تغییر مکان گله به محض مشاهده رشد گیاهان درجه۳
این مهارتها نشاندهنده تبحر عشایر در زمانبندی چرا، تشخیص گیاهان و مدیریت فشار دام است.
آمار و نقش اقتصادی عشایر همدان
تعداد دام: حدود ۴۷۰ هزار رأس (که نسبت به دامداری روستایی کمتر است)
سهم از مراتع استان: فعالیت در ۳۵ درصد از مراتع تعیینشده در سامانهای عرفی
تولید گوشت: تأمین ۲۰ درصد از نیاز سالانه استان
با وجود این نقش مؤثر، عشایر با چالشهای متعددی در مسیر کوچ و استقرار در مراتع مواجهاند که نیازمند اقدام فوری دولت و دستگاههای اجرایی است.
مهمترین نیازهای عشایر برای بهبود شرایط
بهسازی ایلراهها و مسیرهای کوچ
تأمین آب شرب برای دام و خانوارها
خدمات بهداشتی و درمانی در طول مسیر و در مناطق ییلاقی و قشلاقی
تأمین علوفه مکمل در دورههای خشکسالی
دسترسی به تسهیلات بانکی با شرایط مناسب
امکانات تحصیلی برای فرزندان عشایر
اسکان موقت و سازههای مناسب در محلهای استقرار
وسایل حملونقل و امکانات رفاهی برای کاهش سختیهای کوچ
توصیههای سیاستی
دامداری عشایری در مراتع همدان، پدیدهای دووجهی است که با مدیریت صحیح میتواند بهعنوان الگویی از توسعه پایدار و حفاظت از منابع طبیعی عمل کند، اما در صورت بیتوجهی به اصول اکولوژیک، به عاملی برای تخریب زیستبوم تبدیل میشود.
بنابراین، تفکیک سامانهای عرفی، آموزش مستمر، توانمندسازی اقتصادی و حمایت زیرساختی از عشایر، نهتنها به حفظ مراتع کمک میکند، بلکه امنیت غذایی و معیشت پایدار این جامعه تولیدی را نیز تضمین خواهد نمود.
