باران و ال‌نینو در کمین برداشت زعفران خراسان‌شمالی
محسن عباسی‌فرد گزارشگر پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز؛ بارندگی‌های پاییزی و ال‌نینو در حالی به خراسان شمالی
رسیده است که فصل برداشت زعفران آغاز شده؛ بیش از ۵ هزار بهره‌بردار این استان نگرانند خیس شدن گل‌ها،
کیفیت و سرعت برداشت را تحت تأثیر قرار دهد و بخشی از حدود ۳۰ تن محصول از دست برود.
کارشناسان می‌گویند خلأ مدیریت ریسک اقلیمی و هشدار زودهنگام، معیشت هزاران خانوار زعفران‌کار را در معرض
خطر قرار داده است.
زعفران خراسان شمالی زیر باران؛ خلأ مدیریت ریسک اقلیمی
فصل برداشت زعفران در خراسان شمالی در حالی آغاز شده است که پیش‌بینی‌های هواشناسی از
بارش‌های پاییزی و احتمال تداوم آن خبر می‌دهد.
باران پس از شش سال پیاپی خشکسالی برای این استان نعمت است، اما در حساس‌ترین مرحلهٔ تولید زعفران،
یعنی فصل برداشت، می‌تواند به تهدیدی برای کیفیت محصول و معیشت کشاورزان تبدیل شود.
بیش از ۵ هزار بهره‌بردار زعفران در خراسان شمالی ممکن است در اثر بارندگی، بخشی از حدود ۳۰ تن
محصول خود را از دست بدهند.
تغییر الگوهای بارش و بروز پدیده‌های اقلیمی مانند ال‌نینو، علاوه بر تهدید کیفیت زعفران، معیشت بیش
از ۵ هزار خانوار زعفران‌کار را با خطر جدی روبه‌رو کرده است.
کارشناسان هشدار می‌دهند بارش‌های رگباری و غیرقابل‌پیش‌بینی می‌تواند محصول را در فصل برداشت آسیب‌پذیر کند؛
مسئله‌ای که کشاورزان در برابر آن احساس بی‌دفاعی می‌کنند.
در همین حال، با وجود ثبت جهانی دانش مدیریت آب و کشت زعفران در سازمان فائو، به نظر می‌رسد
برنامه‌ریزان همچنان درگیر چالش‌های تکراری بسته‌بندی و صادرات هستند و مدیریت ریسک‌های اقلیمی
در برنامه‌های این بخش جایگاه روشنی ندارد.
متخصصان می‌گویند: استفاده نکردن از فناوری‌های نوین برای سازگاری با شرایط جدید جوی، نه‌تنها جایگاه
بین‌المللی زعفران ایران را تهدید می‌کند، بلکه می‌تواند باعث از دست رفتن بخشی از برداشت امسال و
سال‌های پرباران دیگر شود.
چرا باران در فصل برداشت زعفران خطرناک است؟
طلوع آفتاب در این روزها در روستاها و مزارع خراسان شمالی، آغاز فصل کاری سریع و پراسترس است.
فصل برداشت زعفران، برند کشاورزی خراسان شمالی، از راه رسیده است و کارگران منطقه برای چیدن و
پاک کردن گل‌های ارغوانی بسیج شده‌اند.
با این حال، پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی نشان می‌دهد مشکلی سر راه برداشت محصولی است
که زمان برداشت آن کوتاه و این مرحله، مانند کاشت و داشت، بسیار حساس است: قرار است روزهای بارانی از راه برسد.
باران برای خراسان شمالی، مانند سایر نقاط ایران، بعد از شش سال پیاپی خشکسالی نعمت است.
شاید ال‌نینو و باران‌های پاییزی‌اش بتواند بخشی از مشکلات بحران آب این مناطق را سامان بدهد،
اما نزول باران در این روزها می‌تواند ضربه‌ای به اقتصاد استان هم بزند.
روایت زعفران‌کاران؛ هر گل، حاصل ماه‌ها زحمت
«علی جوادی»، زعفران‌کار روستای اسفجیر فاروج، می‌گوید:
«در فصل برداشت، زمان برای ما اهمیت زیادی دارد. گل زعفران باید به‌موقع چیده شود و اگر باران ببارد،
هم جمع‌آوری آن دشوارتر می‌شود و هم گل‌ها خیس و آسیب‌پذیر می‌شوند.
وقتی گل‌ها خیس باشند، پاک کردن آن‌ها وقت بیشتری می‌گیرد و کار سخت‌تر می‌شود.
ما برای به دست آوردن همین محصول، ماه‌ها زحمت می‌کشیم و هزینه می‌کنیم؛
برای همین نگرانیم بارندگی باعث افت کیفیت محصولمان شود و زحماتمان آن‌طور که باید نتیجه ندهد.»
او ادامه می‌دهد:
«شرایط جوی در روزهای برداشت نقش مهمی در کیفیت و سرعت جمع‌آوری محصول دارد.
نگرانی ما فقط چیدن گل‌ها نیست؛ کیفیت زعفران هم برای فروش و درآمدمان اهمیت دارد و امیدواریم
بارندگی‌ها به شکلی نباشد که محصول آسیب ببیند و بتوانیم برداشت را به‌موقع انجام دهیم.»
«محمد جعفری»، زعفران‌کار روستای داغیان شهرستان فاروج، نیز بارش‌های پاییزی را یکی از دغدغه‌های مهم این روزهای کشاورزان می‌داند و می‌گوید:
«گل زعفران ظریف است و باران می‌تواند کار برداشت را برای ما سخت کند.
وقتی گل‌ها خیس می‌شوند، جمع کردن و پاک کردنشان زمان بیشتری می‌برد و باید با دقت بیشتری کار کنیم
تا کیفیت محصول پایین نیاید.»
او می‌گوید :
روزهای پیش‌رو برای زعفران‌کاران اهمیت زیادی دارد: «ما منتظر فصل برداشت می‌مانیم و تمام تلاش‌مان این است
که محصول را در بهترین شرایط جمع کنیم.
بارندگی در این زمان نگرانی ایجاد می‌کند؛ چون اگر گل‌ها آسیب ببینند یا کیفیت زعفران پایین بیاید،
ممکن است درآمدی که انتظارش را داریم هم تحت تأثیر قرار بگیرد. امیدواریم هوا در روزهای آینده
مساعدتر شود تا بتوانیم گل‌ها را به‌موقع برداشت کنیم.
برای کشاورز، هر گل زعفران حاصل زحمت و هزینه است و طبیعی است که با دیدن باران در فصل برداشت،
نگران محصولش باشد.»
ال‌نینو؛ نعمت آب، تهدید کیفیت و معیشت
«مجتبی حسینی»، کارشناس کشاورزی، معتقد است برنامه‌ریزان برای کشت زعفران حالا باید مخاطرات جدیدی مانند تغییر اقلیم
را هم در نظر بگیرند تا بتوانند ریسک‌های محصولی را که نه‌فقط برای استان‌های خراسان، بلکه برای کشور نیز مهم است، مدیریت کنند:
«یک موضوع بسیار مهم این است که فرایند یا دانش کشت زعفران در فائو، سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد،
ثبت جهانی شده است.
یعنی حالا این محصول ایرانی دارای یک پشتوانهٔ بین‌المللی هم هست.
نخستین دلیل این ثبت، نحوهٔ مدیریت آب در فرایند کشت زعفران بود. اما حالا شرایط اقلیمی عوض شده است.
خراسان مانند سراسر کشور، شش سال بی‌آبی را پشت سر گذاشته است، اما حالا با بارش‌های رگباری پاییزی روبه‌روست.
این موضوع یک مخاطرهٔ قابل پیش‌بینی بود.
یعنی اساساً سازمان جهاد کشاورزی باید در مورد چنین ریسک‌هایی مطالعه داشته باشد و پیش از شروع فصل برداشت
به کشاورز راه‌حل و امکانات ارائه کند.»
او ادامه می‌دهد:
«استفاده از فناوری‌های نوین می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد.
محصول زعفران مشکلات زیادی دارد. استان خراسان شمالی دارای بیش از ۵۴۰۰ هکتار سطح زیر کشت زعفران است
و پیش‌بینی می‌شود امسال بیش از ۳۰ تن گل زعفران از مزارع استان برداشت شود.
با این حال، در این استان فقط ۱۴ واحد فرآوری و بسته‌بندی وجود دارد که در بهترین حالت و استفاده از تمام ظرفیت
موجود می‌توانند تا ۱۶ تن از این محصول را پوشش دهند.
اما نکتهٔ مهم این است که اساساً رفع مشکلات کشت بخشی از دغدغهٔ مسئولان این بخش نیست.
یعنی تمام تمرکز در این سال‌ها این بوده است که به کدام کشور صادر کنیم، چگونه از خام‌فروشی جلوگیری کنیم و… .
همهٔ این دغدغه‌ها درست است، اما این عقب‌ماندگی در صنعت زعفران حالا باعث شده است خود کشت هم در
معرض خطر قرار بگیرد. صورت مسئله شاید ساده به نظر برسد، اما باید برای آن فکری کرد.»
حسینی توضیح می‌دهد:
«این یک واقعیت است که تغییر اقلیم موجب شده تا الگوهای بارش تغییر کند.
بنابراین، ما با شرایط پیش‌بینی‌نشده‌ای مواجه نیستیم. اما اصلاً برای آن فکر نکرده‌ایم.
از سازمان جهاد کشاورزی سؤال کنیم که چه میزان مکاتبه با فائو، مراکز دانشگاهی معتبر ایران
جهان در مورد این تغییر چه بوده است؟
من قبول دارم که خلأهای زیادی در این زمینه وجود دارد، اما موضوع اقلیم یکی از نخستین موضوعاتی است
که زعفران هم باید با آن سازگاری پیدا کند.
من فکر می‌کنم با توجه به ثبت جهانی فرایند کشت زعفران در ایران، ایران باید خیلی زود از کمک‌های فناورانه و
دانش بین‌المللی در این زمینه استفاده کند.
ممکن است امسال با بارندگی‌های روزهای آینده، محصول زعفران یک استان از بین برود یا از کیفیت آن کم شود،
اما می‌توان از تکرار آن جلوگیری کرد.»
آمار رسمی؛ ۵۴۰۰ هکتار، ۵۲۲۲ بهره‌بردار و برداشت حدود ۳۰ تن
مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی هم از پیش‌بینی برداشت ۳۰ تن زعفران از مزارع این استان خبر می‌دهد و می‌گوید:
«هم‌زمان با آغاز فصل برداشت طلای سرخ، بارندگی‌های پاییزی می‌تواند روند جمع‌آوری گل‌ها را دشوار
و کیفیت محصول را تحت تأثیر قرار دهد.»
«جواد همدمیان» می‌گوید:
«برداشت زعفران در این استان از اوایل آبان‌ماه آغاز می‌شود و پیش‌بینی می‌شود در فصل‌جاری بیش
از ۳۰ تن زعفران از مزارع استان برداشت شود.
براساس برآوردهای انجام‌شده، امسال حدود ۳۰ تن زعفران خشک به دست می‌آید.
در استان، شهرستان فاروج با حدود ۴ هزار هکتار سطح زیر کشت، بیشترین سهم را در تولید
این محصول در خراسان شمالی دارد. ۵ هزار و ۲۲۲ بهره‌بردار در سطح استان در زمینهٔ تولید زعفران فعالیت دارند
و این محصول از ظرفیت‌های مهم کشاورزی برای تقویت درآمد خانوارهای روستایی و رونق اقتصادی مناطق ت
ولیدکننده برخوردار است.»
همدمیان با اشاره به بارندگی‌های اخیر در استان توضیح می‌دهد:
«بارش باران در هفتهٔ گذشته خسارت‌هایی به مزارع زعفران و باغ‌های انگور وارد کرده است که
میزان و ابعاد این خسارت‌ها در دست بررسی کارشناسان قرار دارد. بارندگی در مزارعی که گل زعفران
در آن‌ها شکفته است، می‌تواند روند برداشت را دشوار کند؛ زیرا خیس شدن گل‌ها، جمع‌آوری و پاک کردن
آن‌ها را زمان‌بر می‌کند و به نیروی انسانی بیشتری نیاز دارد.
گل‌های خیس و پژمردهٔ زعفران ممکن است بازارپسندی کمتری داشته باشند و رطوبت نیز با کاهش کیفیت
محصول نهایی، بر ارزش اقتصادی آن تأثیر بگذارد.
البته هنوز برداشت زعفران در استان به اوج خود نرسیده است.»
او از کشاورزان خواست با توجه به پیش‌بینی تداوم بارندگی‌های پاییزی، در صورت آماده بودن مزارع،
برداشت گل‌های زعفران را به‌موقع انجام دهند.
خلأ مدیریت ریسک اقلیمی در زعفران خراسان شمالی
روزهای بارانی همچنان برای خراسان شمالی در راه است. بیش از ۵ هزار بهره‌بردار فقط در یک استان،
یعنی بیش از ۵ هزار خانوار؛ و این، منهای مشاغل وابسته‌ای است که در این صنعت ایجاد شده است.
تغییر اقلیم فقط با چند قطره باران می‌تواند معیشت این تعداد قابل‌توجه از شهروندان را تحت تأثیر قرار دهد.
با این حال، به نظر می‌رسد در برنامه‌های سازمان جهاد کشاورزی این واقعیت جایی ندارد.
مهم‌ترین محورهای قابل تأمل در این گزارش عبارت‌اند از:
-
حساسیت زمان برداشت: گل زعفران ظریف است و باران، جمع‌آوری و پاک‌سازی آن را زمان‌بر و پرهزینه می‌کند.
-
تهدید کیفیت: رطوبت و خیس شدن گل می‌تواند کیفیت محصول نهایی و ارزش اقتصادی آن را کاهش دهد.
-
خطر معیشتی: بیش از ۵ هزار بهره‌بردار و خانوارهای وابسته در معرض ریسک قرار دارند.
-
خلأ برنامه‌ریزی: مدیریت ریسک اقلیمی، هشدار زودهنگام و آموزش کشاورزان در برنامه‌ها کمرنگ است.
-
ظرفیت فرآوری محدود: فقط ۱۴ واحد فرآوری و بسته‌بندی با ظرفیت پوشش حداکثری ۱۶ تن در استان وجود دارد.
-
فرصت ثبت جهانی فائو: دانش کشت و مدیریت آب زعفران ایران در فائو ثبت شده و می‌تواند پشتوانهٔ استفاده از دانش فنی و همکاری بین‌المللی باشد.
راهکارهای پیشنهادی برای کاهش خسارت باران به زعفران
کارشناسان و بهره‌برداران بر چند راهکار تأکید دارند:
-
برداشت به‌موقع: کشاورزان در صورت آماده بودن مزارع، پیش از تشدید بارندگی گل‌ها را جمع‌آوری کنند.
-
هشدار زودهنگام اقلیمی: هماهنگی مستمر جهاد کشاورزی با هواشناسی و اطلاع‌رسانی دقیق به زعفران‌کاران.
-
آموزش خشک‌کردن و نگهداری: ارائهٔ دستورالعمل فنی برای کاهش رطوبت و حفظ کیفیت محصول در شرایط بارانی.
-
تجهیز واحدهای فرآوری: افزایش ظرفیت ۱۴ واحد موجود و توسعهٔ صنایع تبدیلی متناسب با تولید استان.
-
بیمهٔ محصول و مدیریت ریسک: گسترش پوشش بیمه‌ای و طراحی ابزارهای حمایتی برای خسارت‌های اقلیمی.
-
استفاده از دانش بین‌المللی: بهره‌گیری از ظرفیت ثبت جهانی فائو، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی برای سازگاری با تغییر اقلیم.
مدیریت ریسک اقلیمی؛ حلقهٔ گمشدهٔ زعفران خراسان شمالی
زعفران خراسان شمالی، به‌ویژه در شهرستان فاروج، فقط یک محصول کشاورزی نیست؛
ستون معیشت هزاران خانوار روستایی است.
باران‌های پاییزی و ال‌نینو اگرچه پس از شش سال خشکسالی می‌توانند نعمت باشند،
اما در فصل برداشت به تهدیدی برای کیفیت و کمیت زعفران تبدیل می‌شوند.
خطر از دست رفتن بخشی از حدود ۳۰ تن محصول و آسیب به بیش از ۵ هزار بهره‌بردار نشان می‌دهد
مدیریت ریسک اقلیمی دیگر یک موضوع حاشیه‌ای نیست؛
بلکه باید در قلب برنامه‌های جهاد کشاورزی، بیمه، فرآوری و صادرات زعفران قرار گیرد.
بدون سازگاری با تغییر اقلیم، حتی ثبت جهانی زعفران ایران نیز نمی‌تواند معیشت کشاورزان
را در برابر بارش‌های بی‌موقع تضمین کند.
آیا باران در فصل برداشت، محصول زعفران را از بین می‌برد؟
باران شدید و تداوم آن می‌تواند گل‌های شکفته را خیس و آسیب‌پذیر کند،
جمع‌آوری و پاک‌سازی را دشوار سازد و کیفیت محصول نهایی را کاهش دهد.
میزان خسارت به شدت بارش، مرحلهٔ رشد گل و سرعت برداشت بستگی دارد.
ال‌نینو چه ارتباطی با زعفران خراسان شمالی دارد؟
ال‌نینو با تغییر الگوهای بارش و افزایش احتمال بارش‌های رگباری پاییزی مرتبط است.
این بارش‌ها پس از خشکسالی می‌توانند مفید باشند، اما در فصل برداشت زعفران به عامل
خطر کیفیت و معیشت کشاورزان تبدیل می‌شوند.
میزان برداشت زعفران خراسان شمالی چقدر برآورد شده است؟
مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان‌شمالی از پیش‌بینی برداشت
حدود ۳۰ تن زعفران و برآورد ۳۰ تن زعفران خشک سخن گفته است.
چرا ثبت جهانی زعفران در فائو مهم است؟
دانش مدیریت آب و کشت زعفران ایران در فائو ثبت جهانی شده است.
این ثبت می‌تواند پشتوانه‌ای برای همکاری بین‌المللی، انتقال دانش فنی و استفاده از فناوری‌های سازگاری با تغییر اقلیم باشد.
کشاورزان در روزهای بارانی چه اقدامی باید انجام دهند؟
برداشت به‌موقع گل‌های آماده، کاهش زمان نگهداری گل خیس، خشک‌کردن اصولی و هماهنگی با کارشناسان جهاد کشاورزی
از مهم‌ترین اقدامات توصیه‌شده است.
باران و ال‌نینو در کمین برداشت زعفران خراسان شمالی
