فرونشست زمین آثار گستردهای بر مردم و اقتصاد مناطق دارد. آسیب به راهها، پلها و شبکههای آبرسانی هزینههای هنگفتی بر دوش دولت و شهروندان میگذارد. فروچالهها و شکافهای ناگهانی میتوانند جان و مال مردم را تهدید کنند.
یادداشتی از شیرین صفری در پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز؛ فرونشست زمین پدیدهای خزنده و بیسر و صداست که طی سالهای اخیر در دشتهای مهم کشور شدت گرفته است. مطالعات ماهوارهای نشان میدهد حدود ۳.۵٪ مساحت ایران (حدود ۵۸ هزار کیلومتر مربع) در معرض فرونشست قرار دارد و بیش از ۴۲ میلیون نفر (۴۵٪ جمعیت ایران) در این مناطق زندگی میکنند.
فرونشست زمین در تهران
اصلیترین علت، برداشت بیش از حد آبهای زیرزمینی برای کشاورزی، صنایع و مصارف شهری است. بهطور مثال در استان تهران – پرجمعیتترین استان کشور (جمعیت حدود ۱۴.۴ میلیون نفر) – نزدیک ۱۱٪ مساحت استان در محدوده فرونشست قرار دارد.
بنا بر آمار رسمی وزارت نیرو، از کل برداشت آب از سفرههای زیرزمینی تهران ۳۷٪ صرف کشاورزی، ۹٪ برای آبیاری فضای سبز و ۴۴٪ برای مصارف شرب شهری میشود. کاهش شدید تراز آبهای زیرزمینی این منطقه (با کمبود حدود ۳۰ میلیون مترمکعب در سال ۱۴۰۴) باعث شده ۱۰۸ حلقه چاه کشاورزی خشک و ۱۰۱ حلقه دیگر نزدیک به خشکشدن باشند.
این روند، به تخریب غیر یکنواخت زمین در حاشیه شهر تهران انجامیده و هر سال بخشهایی از دشتهای ورامین، رباطکریم و حاشیه رفسنجان بیش از ۳۰ سانتیمتر دچار فرونشست زمین میشوند.
تداوم این وضعیت منجر به نشست ناهمگون زمین میشود؛ ترکهای عمیق در جادهها و ترکیدگی خطوط لوله آبرسانی مشاهده شده و زیرساختهای شهری (مترو، بزرگراهها، پلها) آسیبپذیر شدهاند.
استان یزد؛ میراث تاریخی زیر فشار آب
یزد با مساحت حدود ۷۶,۴۶۹ کیلومتر مربع و جمعیت حدود ۱.۲۵۲ میلیون نفر، از استانهای بحرانزده است. خشکی پیدرپی زایندهرود و افت شدید سفرههای زیرزمینی حاشیه کویر مرکزی، نهتنها کشاورزی را تهدید میکند بلکه بافت تاریخی شهر یزد را نیز به لرزه درآورده است.
نماینده مجلس یزد هشدار داده است که «افت سالیانه مخازن آب زیرزمینی چیزی برای ما باقی نگذاشته است» و «فرونشستهای زمین و فروچالههایی که در بافت تاریخی ما ایجاد شده، آینده بسیار بدی را مقابل ما قرار داده است».
او میگوید جمعیت بیش از ۷۰۰ هزار نفری (شهر یزد) هماکنون در مناطق پرخطر زندگی میکنند و تنها «تأمین آب پایدار» میتواند وضعیت را کنترل کند. کاهش منابع آب و حفر چاههای بیشتر، موجب ایجاد شکاف و ریزش در معماری خشتی و در کوچههای قدیمی شده است.
گمانهزنی شده که سازههای تاریخی یزد در صورت ادامه این روند تا سالهای آینده با ترکهای خطرناک یا ریزش مواجه شوند؛ این امر مشکلات زیادی برای ساکنان پدید میآورد، از تخریب خانهها و جاهای کسبوکار تا اختلال در خدمات شهری (آبرسانی و فاضلاب).
فرونشست زمین در اصفهان
در استانهای بزرگ دیگری مانند استان اصفهان – بهویژه کلانشهر اصفهان – فرونشست به عنوان «بمب ساعتی خاموش» مطرح است. ایستگاهها و تأسیسات حیاتی زیادی در این شهر قرار دارند که در سالهای اخیر افت جدی یافتهاند.
طبق آخرین گزارشها، در نواحی فرونشست زمین در اصفهان دهها مدرسه، مسجد، کتابخانه و بیمارستان واقع شده است؛ بهطور مثال ۳۲۸ مسجد و ۲۵۸ مدرسه در مناطق با نرخ بالای فرونشست قرار دارند و هر لحظه ممکن است دچار آسیب جدی شوند.
شواهد میدانی نشان میدهد در برخی نقاط شهرستان اصفهان زمین سالانه تا حدود ۱۸ سانتیمتر نشست میکند. کارشناسان علت این موضوع را افت آب زایندهرود و اتکا به آبهای زیرزمینی میدانند.
جمعیت زیر خطر این استان حدود ۴.۷ میلیون نفر است (جمعیت کل استان اصفهان)؛ اما حتی خود شهر اصفهان با بیش از ۱.۲۴ میلیون نفر جمعیت (براساس گزارش رسانهها) شدیداً آسیبپذیر است.
آسیب به تاسیسات شهری، ترک خوردن بناها، و ایجاد فروچالههای ناگهانی از پیامدهای جدی این پدیده است. این وضعیت حتی به انزجار عمومی کشیده شده؛ برای مثال باشگاههای ورزشی اصفهان در پوسترهایشان بحران آب و فرونشست زمین را دستمایه اعتراض و آگاهی عمومی قرار دادهاند.
نشست زمین در نقاط دیگر ایران
در مناطق دیگر کشور نظیر خراسان، کرمان و همدان نیز دشتهای کشاورزی و مراکز صنعتی در حال فرونشست زمین هستند. علاوه بر مصرف بالای آب، «صنایع وسیع آببر» به تشدید این بحران کمک کردهاند.
برای نمونه در منطقه کاشان – یکی از پهنههای بحرانی کشور – کارخانههای فولادسازی علیرغم هشدارها به استخراج گسترده آب ادامه داده و به همیندلیل روند فرونشست زمین را تسریع کردهاند. ضعف در اجرای مقررات مدیریت آب و توسعه بیرویه صنایع پرمصرف، تقریباً در تمامی استانهای ذکر شده یک عامل مشترک است.
تاثیرات نشست زمین بر زندگی مردم
فرونشست زمین آثار گستردهای بر مردم و اقتصاد مناطق دارد. آسیب به راهها، پلها و شبکههای آبرسانی هزینههای هنگفتی بر دوش دولت و شهروندان میگذارد. فروچالهها و شکافهای ناگهانی میتوانند جان و مال مردم را تهدید کنند.
همچنین، انتشار گرد و غبار نمکی و شوری خاک از نواحی بیآب و فقیر شده، کیفیت هوا را پایین آورده و مشکلات تنفسی ایجاد میکند. در عرصه فرهنگی نیز، فرونشست به میراث باستانی صدمه زده است؛ برای مثال تخریب بخشهایی از مسجد جامع و میدان نقشجهان اصفهان یا نابودی بخشهایی از آثار تختجمشید دیده شده است.
در مجموع، کاهش تولید محصولات کشاورزی در دشتهای آسیبدیده و اختلال در فعالیتهای صنعتی (با قطعی مکرر برق و آب) بر قدرت خرید و معیشت مردم تأثیر میگذارد.
کارشناسان هشدار میدهند بدون اصلاح «مدیریت منابع آب»، از اقدامات مقطعی نتیجهای حاصل نمیشود و این بحران میتواند مشکلاتی چون مهاجرت روستاییان و افزایش بیکاری را تشدید کند.
