میراث مشروطه؛ حکمرانی قانون
محسن عباسی‌فرد عضو فدراسیون‌های بین‌المللی و جهانی IFJ، AIPS، FISU)- سردبیر پایگاه تحلیلی- خبری درسانیوز: انقلاب مشروطه یکی از مهم‌ترین وقایع تاریخ معاصر ایران است؛ واقعه‌ای که قدرت را از حاکمیت مستقر گرفت و به دست مردم سپرد.
این انقلاب، زمینه حکمرانی قانون را در کشور فراهم کرد و تأثیر چشمگیری بر پیگیری و تحقق مطالبات مردمی گذاشت.
آزادی مطبوعات و رسانه‌ها نیز از دیگر دستاوردهای مهم این رویداد تاریخی بود.
تحول مفهوم قدرت در ایران پس از مشروطه
«سید سعید میرمحمدصادق»، تاریخ‌پژوه، در گفت‌وگو با «درسانیوز» با اشاره به تحول مفهوم قدرت در ایران پس از انقلاب مشروطه اظهار داشت:
«انقلاب مشروطه نقطه عطفی در تاریخ سیاسی ایران بود، زیرا برای نخستین‌بار در دل نظام سلطنتی، قدرت مردم به رسمیت شناخته شد.
تا پیش از آن، ساختار قدرت در ایران عمدتاً میان نهاد سلطنت و نهاد دین تقسیم شده بود و مردم سهم بسیار اندکی در تصمیم‌گیری‌های سیاسی داشتند.»
به گفته او، اگر تاریخ ایران را از دوره‌های پیش از اسلام مرور کنیم، می‌بینیم که قدرت عمدتاً در اختیار حاکمیت بود و نهاد دین نیز در کنار آن نقش مهمی ایفا می‌کرد:
«در دوره ساسانیان، جایگاه نهاد دین تقویت شد و روحانیت سهم بیشتری از قدرت به دست آورد، اما مردم همچنان نقش محدودی در اداره کشور داشتند.»
ساختار قدرت در ادوار مختلف تاریخی ایران در دوران اموی و عباسی
این تاریخ‌پژوه با اشاره به قدرت خلافت در دوران اموی و عباسی ادامه داد:
«پس از فتح ایران و شکل‌گیری خلافت اموی و عباسی، ساختار قدرت تغییر کرد و نهاد خلافت به بازیگر اصلی تبدیل شد.
در این دوره نیز سهم مردم از قدرت ناچیز بود و قدرت میان خلافت و حکومت‌های استیلا تقسیم می‌شد.»
حمله مغول؛ نقطه گسست تاریخی
او حمله مغول را یکی از نقاط گسست در تاریخ سیاسی ایران دانست و گفت:
«حمله مغول نظم پیشین را به‌طور کامل برهم زد. نه از سلطنت حاکمان مورد تأیید خلافت خبری بود و نه از اقتدار خلافت.
قدرت تقریباً به‌طور کامل در اختیار حاکمان مغول قرار گرفت و تنها نقش محدود وزیران ایرانی بود که به‌تدریج توانستند مغولان را با فرهنگ و سنت حکمرانی ایرانی آشنا کنند.»
دوره صفوی؛ بازگشت الگوی سنتی قدرت
میرمحمدصادق با مرور دوره صفوی، از بازگشت الگوی سنتی قدرت سخن گفت؛ الگویی که در آن سلطنت و نهاد دین بار دیگر به دو رکن اصلی اداره کشور تبدیل شدند:
«با شکل‌گیری حکومت صفوی، بار دیگر سلطنت و نهاد دین به دو رکن اصلی قدرت تبدیل شدند.
در دوره شاه طهماسب، سهم هر دو نهاد قابل توجه بود و در اواخر این سلسله، به‌ویژه در دوره شاه سلطان حسین، نفوذ نهاد دین بیش از گذشته افزایش یافت.»
دوران نادرشاه و قاجار
او درباره ساختار سنتی قدرت در دوران قاجار بیان کرد:
«پس از سقوط صفویان و دوران آشوب، در دوره نادرشاه دوباره قدرت در اختیار حکومت مسلط قرار گرفت و نقش نهاد دین کاهش یافت.
با روی کار آمدن قاجار و تثبیت حکومت توسط آقامحمدخان، ساختار سنتی قدرت دوباره شکل گرفت و همچنان سلطنت نقش غالب را در قدرت داشت، اما انقلاب مشروطه این روند تاریخی را دگرگون کرد.»
مهم‌ترین تحول مشروطه؛ شکل‌گیری مجلس
به اعتقاد میرمحمدصادق، مهم‌ترین تحول مشروطه، شکل‌گیری مجلس و ورود مردم به فرایند تصمیم‌گیری سیاسی بود:
«برای نخستین‌بار مردم، هرچند با شیوه‌های انتخاباتی آن زمان، در انتخاب نمایندگان خود مشارکت کردند و قدرت از انحصار سلطنت خارج شد.
در واقع، مجلس نماد حضور مردم در ساختار حکومت و مهم‌ترین دستاورد انقلاب مشروطه بود.»
او خاطرنشان کرد:
«البته این روند در دوره رضاشاه تا حد زیادی تغییر کرد.
با تمرکز قدرت در نهاد سلطنت، نقش مجلس و در نتیجه نقش مردم کاهش یافت و هم‌زمان نفوذ نهاد دین نیز نسبت به گذشته کمتر شد.»
حاکم شدن قانون بر کشور؛ مهم‌ترین میراث مشروطه
میرمحمدصادق درباره مهم‌ترین میراث انقلاب مشروطه برای امروز تأکید کرد:
«مهم‌ترین میراث مشروطه، حاکم شدن قانون بر اداره کشور است.
مشروطه این اندیشه را مطرح کرد که اداره کشور نباید بر اساس اراده فردی یا مصلحت‌های مقطعی باشد، بلکه همه امور باید در چارچوب قانون انجام شود.»
وی افزود:
«در نظام مشروطه، تشکیل نهادهای حکومتی، ایجاد وزارتخانه‌ها و تصمیم‌گیری‌های کلان باید بر اساس قانون و از مسیر مجلس انجام شود.
دولت می‌تواند لایحه ارائه کند یا نمایندگان طرحی را پیشنهاد دهند، اما در نهایت این قانون است که چارچوب اداره کشور را مشخص می‌کند.»
شکل‌گیری سازوکارهای قانونی برای پیگیری مطالبات مردم
این تاریخ‌پژوه با اشاره به شکل‌گیری سازوکارهای قانونی تأکید کرد:
«یکی دیگر از پیامدهای مهم مشروطه، شکل‌گیری سازوکارهای قانونی برای پیگیری مطالبات مردم بود.
پیش از آن، مردم برای طرح خواسته‌های خود عریضه‌هایی خطاب به شاه می‌نوشتند، اما با تشکیل مجلس، این مطالبات به سمت نهاد قانون‌گذاری هدایت شد و مجلس به مرجع رسیدگی به درخواست‌ها و شکایت‌های عمومی تبدیل شد.»
اسناد مجلس؛ پنجره‌ای به تاریخ اجتماعی ایران
میرمحمدصادق با اشاره به اهمیت اسناد مجلس در شناخت تاریخ اجتماعی ایران گفت:
«یکی از منابع بسیار ارزشمند برای مطالعه زندگی مردم در دوره مشروطه، مجموعه عرایضی است که مردم به مجلس شورای ملی ارسال می‌کردند.
کتابخانه مجلس بخشی از این اسناد را منتشر کرده و مطالعه آن‌ها برای پژوهشگران تاریخ اجتماعی معاصر اهمیت فراوانی دارد.»
به گفته او، پیش از شکل‌گیری مجلس، مردم معمولاً عریضه‌های خود را برای شاه می‌نوشتند،
اما پس از انقلاب مشروطه، این درخواست‌ها به مجلس ارائه می‌شد و نمایندگان آن‌ها را پیگیری می‌کردند.
وی در ادامه افزود:
«در میان این عریضه‌ها، مسائل متنوعی دیده می‌شود؛ از شکایت درباره بی‌عدالتی‌ها گرفته تا مشکلات معیشتی.
برای نمونه، زنی در یکی از این نامه‌ها نوشته است که همسرش را به سربازی برده‌اند، چند فرزند دارد، کسی برای تأمین معاش خانواده وجود ندارد و از مجلس خواسته است به وضعیت او رسیدگی شود.»
حرکت جامعه ایران به سمت قانون‌مداری
او معتقد است که یکی از مهم‌ترین آثار انقلاب مشروطه، حرکت جامعه ایران به سمت قانون‌مداری بود:
«آن هم از طریق نمایندگانی که مردم انتخاب می‌کردند، نه افرادی که از سوی شاه منصوب می‌شدند.
پیش از آن نیز مقرراتی وجود داشت، اما این مقررات در چارچوب نظام سلطنتی و به‌صورت فرمان، رقم و دستورالعمل‌های حکومتی صادر و اجرا می‌شد.»
به گفته میرمحمدصادق، با تشکیل مجلس، قانون‌گذاری وارد مرحله تازه‌ای شد:
«قوانین پس از بررسی و تصویب، برای کل کشور وضع و اجرا می‌شد و دیگر صرفاً فرمان یا دستور سلطنتی برای مورد یا فرد خاصی نبود، بلکه در قالب یک نظام حقوقی و ملی برای اداره کشور شکل می‌گرفت.»
نقش روشنفکران و مطبوعات در انقلاب مشروطه
او درباره نقش روشنفکران و مطبوعات در انقلاب مشروطه گفت:
«ترجمه آثار سیاسی و اجتماعی از دوره پیش از ناصری آغاز شده بود و نمی‌توان آن را صرفاً محصول دوره مشروطه دانست.
در همان دوره نیز کتاب‌های متعددی ترجمه و منتشر می‌شد که زمینه آشنایی جامعه با پیشرفت‌های صنعتی و اندیشه‌های سیاسی جدید را فراهم می‌کرد.»
محدودیت‌های فراوان مطبوعات در دوران ناصری
این تاریخ‌پژوه همچنین به شرایط روزنامه‌ها در دوران قاجار اشاره کرد:
«روزنامه‌ها نیز از دوره محمدشاهی و بعد ناصری وجود داشتند، اما فعالیت آن‌ها با محدودیت‌های فراوان و تحت نظارت دربار انجام می‌شد و آزادی مطبوعات به معنای واقعی وجود نداشت.»
وی افزود:
«در عین حال، روزنامه‌هایی که در خارج از ایران منتشر می‌شدند، نقش مهمی در گسترش اندیشه‌های نو و آشنایی نخبگان با تحولات سیاسی و اجتماعی جهان ایفا کردند.
هرچند میزان سواد عمومی در آن زمان پایین بود، اما افراد باسواد، مطالب منتشرشده در روزنامه‌ها و کتاب‌ها را برای دیگران بازگو می‌کردند و به این ترتیب، مفاهیم جدید به‌تدریج در جامعه گسترش می‌یافت.»
نقش روحانیون در آگاهی‌بخشی
میرمحمدصادق تأکید کرد:
«در کنار مطبوعات، روحانیون نیز نقش مهمی در آگاهی‌بخشی به مردم داشتند.
آنان در منابر درباره اهمیت مشروطه سخن می‌گفتند و همچنین فتاوای علمای نجف و دیگر مراجع را برای مردم تشریح می‌کردند.
به همین دلیل، حتی افرادی که سواد خواندن و نوشتن نداشتند نیز از طریق روحانیون با مفاهیم و اهداف مشروطه آشنا می‌شدند.»
او گفت:
«تجربه تاریخی نشان می‌دهد هر زمان که نقش مردم در ساختار قدرت افزایش یافته، مطبوعات نیز آزادی و تأثیرگذاری بیشتری پیدا کرده‌اند و هر زمان که قدرت در حکومت مستقر متمرکز شده، محدودیت رسانه‌ها نیز افزایش یافته است.»
منابع تاریخی انقلاب مشروطه؛ از اعتبار بالایی برخوردارند
میرمحمدصادق درباره منابع تاریخی مربوط به انقلاب مشروطه گفت:
«منابع این دوره از اعتبار بالایی برخوردارند و در چند دسته قابل بررسی هستند.
یکی از مهم‌ترین آن‌ها روزنامه‌ها هستند. از طریق مطبوعات، چه روزنامه‌های موافق و چه مخالف مشروطه، می‌توان روند شکل‌گیری، تحولات و فضای سیاسی آن دوره را به‌خوبی دنبال کرد.»
رساله‌های منتشر شده در دوره مشروطه
به گفته او، دسته دیگری از منابع، رساله‌هایی هستند که در همان دوره منتشر شدند:
«برای نمونه، رساله‌های شیخ فضل‌الله نوری که از مخالفان مشروطه و طرفدار «مشروعه» بود، امروز امکان شناخت دیدگاه‌ها و استدلال‌های او را فراهم می‌کند.
شیخ فضل‌الله نوری معتقد بود قوانین باید ابتدا بر مبنای شرع تنظیم شوند و سپس جنبه قانونی پیدا کنند.
در مقابل، آثار و نوشته‌های شخصیت‌هایی مانند سیدعبدالله بهبهانی و سیدمحمد طباطبایی نیز در دسترس است و دیدگاه‌های موافقان مشروطه را منعکس می‌کند.»
خاطرات و منابع دست‌اول
میرمحمدصادق معتقد است که خاطرات نیز از دیگر منابع دست‌اول انقلاب مشروطه هستند:
«آثاری مانند انقلاب مشروطیت مهدی ملک‌زاده، تاریخ مشروطه ایران و تاریخ هجده‌ساله آذربایجان نوشته احمد کسروی، از مهم‌ترین منابع برای مطالعه این دوره محسوب می‌شوند و اطلاعات ارزشمندی درباره وقایع و تحولات آن سال‌ها در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند.»
کتاب «واقعات روزگار»؛ منبعی استثنایی
او در ادامه گفت:
«یکی دیگر از منابع بسیار مهم، کتاب واقعات روزگار است که به کوشش منصوره اتحادیه منتشر شده است.
اهمیت این اثر در آن است که نویسنده، رویدادها را به‌صورت روزانه ثبت کرده و اسناد را همان زمان گردآوری کرده است.»
وی افزود:
«نویسنده این کتاب نه‌تنها وقایع روزانه را ثبت کرده، بلکه اعلامیه‌ها، شب‌نامه‌ها و اطلاعیه‌هایی را که در سطح شهر منتشر می‌شد نیز جمع‌آوری کرده است.
حتی در مواردی، اعلامیه‌ها را از روی دیوار جدا کرده و در نسخه اصلی کتاب خود چسبانده است.»
میرمحمدصادق تأکید کرد:
«مجموعه این اسناد، شامل روزنامه‌ها، رساله‌ها، خاطرات، اعلامیه‌ها، شب‌نامه‌ها و حتی عکس‌های به‌جا مانده از این موضوع، امکان بازسازی دقیق تحولات انقلاب مشروطه را فراهم کرده و از مهم‌ترین منابع دست‌اول برای پژوهش در تاریخ معاصر ایران به شمار می‌آیند.»
انقلاب مشروطه در بستر زمانی و جغرافیایی خود
به باور او، انقلاب مشروطه را باید در بستر زمانی و جغرافیایی خود ارزیابی کرد:
«انقلاب مشروطه را باید در بستر زمانی و جغرافیایی خود ارزیابی کرد.
اگر ایران را با کشورهای همسایه مقایسه کنیم، این انقلاب رویدادی نو و بسیار مهم بود و ایران در میان کشورهای منطقه از نخستین کشورهایی بود که به سمت تشکیل مجلس و مشارکت مردم در ساختار قدرت حرکت کرد.»
او افزود:
«البته در مقایسه با اروپا و آمریکا، شرایط متفاوت بود. کشورهای اروپایی پس از رنسانس و طی تحولات سیاسی و اجتماعی متعدد، به‌تدریج به سمت افزایش نقش مردم در حکومت و تقویت نهادهای پارلمانی حرکت کرده بودند.
در آمریکا نیز این روند پیش‌تر شکل گرفته بود، بنابراین انقلاب مشروطه ایران در ادامه موج جهانی حرکت به سوی قانون‌گرایی و مشارکت عمومی قابل تحلیل است.»
بازتاب بین‌المللی انقلاب مشروطه
این تاریخ‌پژوه ادامه داد:
«تحولات انقلاب مشروطه تنها در داخل ایران مورد توجه نبود، بلکه بازتاب گسترده‌ای در مطبوعات اروپا و آمریکا نیز داشت. بسیاری از روزنامه‌های خارجی اخبار مربوط به این رویداد را منتشر می‌کردند و نمایندگی‌های سیاسی ایران نیز گزارش بازتاب این اخبار را برای وزارت امور خارجه کشور متبوع خود ارسال می‌کردند.»
وی افزود:
«برای نمونه، در جریان ماجرای اولتیماتوم روسیه و همچنین حضور مورگان شوستر در ایران، واکنش‌ها و تحلیل‌های متعددی در مطبوعات غربی منتشر شد.
حتی برخی انجمن‌ها و تشکل‌های مدنی در آمریکا، متناسب با حوزه فعالیت خود، از مشروطه‌خواهان ایران و مطالبات آنان حمایت می‌کردند.»
کشته شدن هوارد باسکرویل در تبریز
میرمحمدصادق درباره کشته شدن یکی از اتباع آمریکایی در تبریز در کنار مشروطه‌خواهان نیز گفت:
«کشته شدن باسکرویل که یکی از اتباع آمریکایی در تبریز بود و در کنار مشروطه‌خواهان فعالیت می‌کرد و از همراهان ستارخان و باقرخان بود نیز بازتاب گسترده‌ای در آمریکا داشت.
او که به‌عنوان معلم در مدرسه مموریال تبریز حضور داشت، در جریان درگیری‌ها جان خود را از دست داد و همین موضوع توجه افکار عمومی و مطبوعات آمریکا را بیش از پیش به رخدادهای ایران جلب کرد.»
اسناد دیپلماتیک؛ منبعی ارزشمند
به گفته او، بخش مهمی از اطلاعات امروز ما درباره بازتاب بین‌المللی انقلاب مشروطه از طریق اسناد و گزارش‌های دیپلماتیک به دست آمده است:
«سفارتخانه‌های خارجی به‌طور مستمر گزارش‌هایی از اوضاع ایران برای دولت‌های متبوع خود ارسال می‌کردند که بعدها بخش قابل توجهی از آن‌ها منتشر شد.
از جمله این منابع می‌توان به مجموعه کتاب آبی، شامل اسناد وزارت امور خارجه بریتانیا درباره انقلاب مشروطه ایران، و همچنین کتاب نارنجی، شامل اسناد و گزارش‌های روسیه درباره این دوره، اشاره کرد.»
وی در پایان تأکید کرد:
«این اسناد در کنار منابع داخلی، امکان بررسی دقیق‌تر ابعاد داخلی و بین‌المللی انقلاب مشروطه و بازتاب آن در افکار عمومی جهان را فراهم کرده‌اند.»
کلمات کلیدی: انقلاب مشروطه، حکمرانی قانون، مجلس شورای ملی، تاریخ معاصر ایران، قانون‌مداری، مشروطه خواهی، سید سعید میرمحمدصادق، مطبوعات مشروطه، منابع تاریخی مشروطه
