ژئوتوریسم؛ سرمایهای ملی که همچنان نادیده گرفته میشود
یادداشتی از محمدصالح قنبری، پایگاه تحلیلی-خبری درسانیوز؛ هرگاه سخن از گردشگری به میان میآید، ناخودآگاه ذهنمان به تصاویر آشنا و همیشگی میرود؛
سفر به کنار دریا، قدم زدن در دل جنگلهای انبوه، بازدید از بناهای تاریخی پرقدمت یا حتی گذراندن
اوقات فراغت در مراکز تفریحی مدرن.
اما در میان این همه جاذبه، گونهای از گردشگری وجود دارد که با وجود ظرفیتهای کمنظیر در ایران،
همچنان در سایه ناآشنایی و بیتوجهی باقی مانده است: ژئوتوریسم یا گردشگری زمینشناختی.
وقتی گردشگری را تنها به دریا و جنگل تقلیل میدهیم
ژئوتوریسم به معنای سفری است که در آن پدیدههای زمینشناسی و مناظر طبیعی نه صرفاً یک عارضه سطحی،
بلکه به مثابه برگهایی از کتاب عظیم تاریخ زمین روایت میشوند.
هر دره، غار، کوه، چشمه آبگرم یا حتی هر گسل، داستانی چندینمیلیونساله را در دل خود نهفته دارد؛
داستانی که نهتنها برای دانشمندان و زمینشناسان، بلکه برای هر گردشگر کنجکاوی میتواند جذاب،
آموزنده و ماندگار باشد.
ایران؛ موزهای بینظیر از پدیدههای زمینشناسی
کشور ما از نظر تنوع و غنای پدیدههای زمینشناسی در زمره کشورهای کمنظیر جهان قرار دارد.
از کویرهای شگفتانگیز لوت با گرمترین نقطه زمین، تا درههای فرسایشی با اشکال حیرتآور،
از غارهای نمکی عظیم تا چشمههای آبگرم با خواص درمانی،
و از کوهستانهای منحصربهفرد البرز و زاگرس تا اشکال فرسایشی که حاصل میلیونها سال باد و آب است؛
گویی سرزمین ما یک موزه طبیعی زنده در مقیاس قارهایست.
متأسفانه، سهم ژئوتوریسم از صنعت گردشگری کشور، علیرغم این همه پتانسیل، بسیار ناچیز و فاصلهای معنادار با ظرفیت واقعی آن دارد.
این شکاف نه از کمبود جاذبه، که از کمبود شناخت، برنامهریزی نادرست و نگاه سطحی به این ثروت خاموش نشأت میگیرد.
ژئوپارک طبس؛ الگویی جهانی در دل کویر
یکی از درخشانترین نمونههای موفق در این حوزه، ژئوپارک جهانی طبس است.
منطقهای کویری که با مجموعهای از ژئوسایتهای ارزشمند، به خوبی نشان داده است که چگونه میتوان با حفظ میراث طبیعی، زمینههای توسعه گردشگری پایدار، رونق اقتصادی و توانمندسازی جوامع محلی را فراهم آورد.
ثبت جهانی این ژئوپارک، یک افتخار ملی و در عین حال تذکری جدی است؛ یادآوری بر این که این میراث گرانبها،
علاوه بر ارزشهای علمی و زیباییشناختی، مسئولیتی بزرگ نیز بر دوش ما مینهد:
حفاظت، معرفی هوشمندانه و بهرهبرداری مسئولانه از این سرمایههای طبیعی برای نسلهای آینده.
مشکل اصلی: شناخت کم، برنامهریزی کمتر
با کمال تأسف، هنوز در بسیاری از نقاط کشور، ارزش یک ژئوسایت صرفاً در زیبایی ظاهری آن خلاصه میشود.
از کنار پدیدههایی که هرکدام میتوانند یک برند گردشگری مستقل باشند،
بیتفاوت عبور میکنیم و فرصتهای بیشماری را از دست میدهیم.
حال آنکه اگر همین مکانها با:
روایتپردازی علمی و جذاب (ژئو-استوریتelling)،
زیرساختهای متناسب (مسیرهای دسترسی، تابلوهای راهنما، مراکز بازدید)، و
مدیریت اصولی (مشارکت جامعه محلی، حفاظت فعال، گردشگری پایدار)،
معرفی شوند، به سرعت میتوانند به مقاصد اولویتدار گردشگران داخلی و خارجی تبدیل شوند
و جایگاه خود را در صنعت گردشگری کشور تثبیت کنند.
فراتر از گردشگری؛ توسعه پایدار و حفاظت
ژئوتوریسم، مرزهای یک صنعت تفریحی را درمینوردد و به ابزاری کارآمد برای توسعه پایدار بدل میشود:
رونق اقتصادی: ایجاد اقامتگاههای بومگردی، توسعه صنایع دستی محلی، افزایش درآمد جوامع میزبان و کاهش مهاجرت روستایی.
اشتغالزایی: راهنمایان تخصصی، مجریان تورهای طبیعتگردی، پژوهشگران و فعالان حوزه حفاظت.
حفاظت از میراث طبیعی: زمانی که مردم محلی از ارزش علمی، اقتصادی و هویتی یک پدیده طبیعی آگاه شوند، خود به سرمایهگذاران و نگهبانان اصلی آن بدل میشوند.
حفاظت، از یک الزام قانونی به ارزش فرهنگی و اقتصادی درونی تبدیل میشود.
وقت تغییر نگاه است
شاید امروز، بیش از هر زمان دیگری، به بازنگری در نگاهمان به طبیعت نیاز داریم.
بسیاری از مکانهایی که امروز با بیاعتنایی از کنارشان میگذریم،
میتوانند فردا به موتور محرک توسعه پایدار در مناطق کمتر توسعهیافته کشور تبدیل شوند.
سرمایههایی که میلیونها سال زمان صرف شکلگیری آنها شده و ما برای بهرهبرداری درست،
تنها به شناخت عمیق، برنامهریزی هوشمندانه و نگاهی بلندمدت نیاز داریم.
چشمانداز آینده؛ میراثی به قدمت تاریخ زمین
روزی خواهد رسید که همچنانکه امروز با تحسین و احترام به بناهای تاریخی چند صد یا چند هزار ساله مینگریم
و آنها را بخشی از هویت و سرمایه ملی خود میدانیم، به پدیدههای زمینشناسی نیز با همین نگاه ارجمند بنگریم. پدیدههایی که برای شکلگیری آنها نه صدها، نه هزاران، بلکه میلیونها سال زمان سپری شده است.
ارزش این گنجینههای طبیعی، اگر از آثار تاریخی کمتر نباشد، بیگمان از آنچه امروز برایشان قائل هستیم،
بسیار بیشتر است.
زمان آن فرا رسیده که ژئوتوریسم را جدی بگیریم؛ ثروتی که در دل خاکمان نهفته و دستکشیدن از آن،
مصداق بارز غفلت از یک فرصت طلایی برای ایران فرداست.
ژئوتوریسم؛ سرمایهای ملی که همچنان نادیده گرفته میشود
